Christine de Vos

Anderhalf jaar cel voor het gooien van een steen - Hoe Israël stelselmatig de rechten van kinderen schendt

2011-08-13T10:15:00.000-07:00

Zevenhonderd Palestijnse kinderen tussen twaalf en zeventien jaar belanden ieder jaar in Israëlische gevangenissen. Sprake van een deugdelijke rechtsgang is er nauwelijks, zeggen advocaten van Defence for Children International. Wel van mishandeling, vernedering en dreigementen. ‘De internationale gemeenschap moet nu handelen.’

Zestien jaar is Mohammad, maar hij oogt niet ouder dan dertien. Grote donkere ogen in een smal bleek gezicht omlijst door zwarte krullen. Hij heeft de onbeholpen houding van een tienerjongen die met zijn lijf en de situatie niet goed raad weet. Een veel te grote bruine gevangenisoverall hangt om zijn lijf. Mohammad zit op een stoel in rechtszaal nummer twee en bengelt met zijn benen. Hij kan niet bij de grond. Zijn ketenen rammelen. Wanneer zijn vader binnenkomt, licht Mohammads gezicht op. Hij pakt vaders hand, kust hem en verbergt zijn gezicht in de handpalm. Meteen stuift een bewaker op hen af en duwt vader en kind ruw uiteen. In bloedhete, slecht geventileerde portocabins naast Ofer prison nabij Ramallah in de bezette Palestijnse gebieden, spreekt het Israëlische leger recht. Aan de lopende band. Jongetje na jongetje wordt geboeid binnengeleid. Zestien, veertien, dertien jaar oud. In een paar minuten is het over en klost het kind met een veroordeling voor stenen gooien, bezit van een molotovcocktail of lidmaatschap van een verboden organisatie op zak tussen twee bewakers in, terug naar de gevangenis. Drie maanden, tien maanden, anderhalf jaar cel. Nooit gaat een kind dat hier binnenkomt met zijn ouders mee naar huis.

’Afdingen op detentieduur, meer is het niet’

Volgens cijfers van Defence for Children International (DCI) worden ieder jaar ongeveer zevenhonderd Palestijnse kinderen in de Westelijke Jordaanoever veroordeeld door Israëlische militaire rechtbanken. Sinds het jaar 2000 zijn 6.500 kinderen voor kortere of langere tijd vastgezet. Advocaten van DCI staan 30 tot 40 procent van de kinderen bij tijdens de zitting. Zo goed en zo kwaad als het gaat. ‘Er is nauwelijks sprake van waarheidsvinding of een deugdelijke rechtsgang’, vertelt advocaat Iyad Misk. ‘Ik zie de meeste kinderen pas in de rechtszaal voor het eerst. Meestal heeft het kind tijdens het verhoor onder druk van zijn ondervragers al bekend. Vaak krijgt het een verklaring in het Hebreeuws te ondertekenen en heeft het geen idee welke feiten het bekend heeft.’

Tot een proces waarbij getuigen worden gehoord, komt het zelden. De bekentenis is het enige bewijs, de ondervragende legerfunctionaris de enige getuige. De betrouwbaarheid of rechtmatigheid van het verkregen bewijs aanvechten, betekent dat het vonnis meestal zes maanden tot een jaar op zich kan laten wachten. Al die tijd blijft het kind vast zitten. Misk: ‘De rechter zal altijd het woord van de ondervrager zwaarder laten wegen dan dat van het kind. Bovendien is het onze ervaring dat de strafmaat hoger uitvalt wanneer we er een zaak van maken, dan wanneer het kind bekent.’

‘Bargaining’, zegt Misk. ‘Afdingen, meer is het niet.’ Ook voor Mohammad, die heeft bekend stenen te hebben gegooid naar de omheining van een nederzetting, kan Misk niet meer doen dat wat soebatten over de duur van zijn detentie. In een paar minuten is de eis van 3,5 jaar teruggebracht naar zeventien maanden. Die zal Mohammad in een inrichting in Israël uitzitten. Zijn ouders zal hij daar niet zien. Palestijnen krijgen zelden of nooit toestemming naar Israël te gaan.

Militaire verordeningen

De militaire rechtbanken werden ingesteld na de Juni oorlog van 1967, waarbij Israël de Westelijke Jordaanoever, de Gazastrook en de Golanhoogte in Syrië bezette. Niet minder dan 2500 militaire verordeningen bepalen het dagelijks het leven van de Palestijnen, maar zijn niet van toepassing op de 350.000 joodse kolonisten in het gebied. Verordening 1651 staat de arrestatie en detentie van kinderen vanaf twaalf jaar toe. Militaire verordeningen zijn geen wetten. Al naar gelang de politieke situatie kunnen nieuwe verordeningen worden uitgevaardigd of oude worden ingetrokken.

De rechtsgeldigheid van de rechtbanken in bezet gebied is niet onomstreden. ‘Volgens de Vierde conventie van Genève moet de bestaande wetgeving van bezet gebied in stand worden gehouden’, zegt Gerard Horton. De Australische jurist en advocacy officer van Defence for Children in Ramallah was onlangs in Nederland om te spreken met parlementariërs en beleidsambtenaren. ‘Alleen wanneer de veiligheid in het geding is, mag de bezetter nieuwe wetten invoeren. Israël meent dat militaire recht noodzakelijk is voor de bescherming van de kolonisten. De aanwezigheid van kolonisten in bezet gebied is echter in strijd met de Vierde conventie van Genève die een bezettingsmacht verbiedt de eigen burgers naar bezet gebied te verplaatsen.’ Israël meent echter dat de Vierde conventie van Genève niet van toepassing is op de Westelijke Jordaanoever omdat het gebied niet bezet maar betwist zou zijn en geen onderdeel was van een soevereine staat. Het internationale gerechtshof is echter van mening dat de conventie ook in de Westelijke Jordaanoever en Gaza van kracht is.

Geweld als controlemechanisme

Ex-soldaten in het Israëlische leger, verenigd in ‘Breaking the Silence’, spreken over de systematische gewelddadige arrestaties, verhoren en veroordelingen als een controlemechanisme, een manier om verzet in de kiem te smoren. Volgens Horton een vrij aannemelijke theorie: ‘Bekijk het vanuit het perspectief van de legercommandant: een aantal stenen landt op een legervoertuig of in een nederzetting. Hij ziet vaak niet waar het vandaan komt. Hij kan het ook niet laten gaan, want dan zijn en de dag erna twee stenengooiers, daarna vijf, daarna vijftig. Hij neemt aan dat de daders jong zijn en uit het dichtstbijzijnde dorp komen. Hij gaat na wie er uit het dorp eerder gearresteerd zijn en steekt zijn licht op bij informanten. Dan geeft hij het bevel tot een inval. Met twintig militaire voertuigen valt hij het dorp binnen, licht families van hun bed, laat ze een aantal uur buitenstaan en arresteert een paar kinderen. Of ze het gedaan hebben weet hij niet en dat maakt ook niet uit. Ze gaan door het systeem, zijn maandenlang van de straat en de rest houdt zich rustig. Invallen en arrestaties maken kinderen bang, geïntimideerd en lamgeslagen, niet militant. Vanuit het standpunt van een bezettingsmacht is dit heel effectief. Vanuit het internationale recht gezien is het immoreel en illegaal.’

Beit Furik, een dorp in het noorden van de Westelijke Jordaanoever van ongeveer elfduizend inwoners, zit ingeklemd tussen twee grote joodse nederzettingen. Tot de Tweede Intifada werkte ruim driekwart van de dorpelingen in Israël. Met het uitbreken van de Palestijnse volksopstand in 2000 werden alle werkvergunningen ingetrokken en viel de belangrijkste inkomstenbron van het dorp weg. Een checkpoint beperkte de bewegingsvrijheid van de inwoners verder. De aanleg van de verbindingsweg tussen de nederzettingen – die alleen toegankelijk is voor kolonisten - ging gepaard met de onteigening van grote stukken landbouwgrond, waarvoor eigenaren niet werden gecompenseerd. Gewelddadige confrontaties met kolonisten, vernieling van gewassen en invallen van het Israëlische leger zijn aan de orde van de dag.

’Kinderen voelen zich machteloos, hun behoefte tot verzet is groot’

‘Er is geen gezin dat niet heeft geleden onder de gevolgen van de bezetting, de kinderen incluis’, vertelt Nesrine, moeder van de zeventienjarige, gedetineerde Yazan. ‘Iedere moeder probeert haar kinderen van het stenen gooien af te houden. We sluiten ze thuis op als het moet en als er vermoedens zijn dat ze met verkeerde mensen omgaan, houdt het hele dorp ze in de gaten. Maar de kinderen voelen zich net zo machteloos als wij. Hun behoefte om zich te verzetten is zo groot.’

Yazan is de jongste in een gezin van vier kinderen, met alleen moeder Nesrine aan het hoofd. Vader, die in de Juni-oorlog van 1967 tegen het Israëlische leger vocht, stierf tien jaar geleden aan de gevolgen van kanker. Zijn jongste is een energieke, atletische tiener met meer belangstelling voor voetbal dan voor huiswerk. Nesrine, een vermoeid ogende vrouw van onbestemde leeftijd, toont zijn foto die een week eerder in de gevangenis in Israël werd gemaakt. Spijkerbroek, skaters t-shirt en stekeltjeshaar. ‘Dit zijn zijn kleren niet’, vertelt ze. ‘De pakketten die ik stuur komen niet aan. Yazan moet kleren lenen van andere kinderen.’

Op zijn zestiende werd Yazan gearresteerd bij Huwwara checkpoint in de buurt van de stad Nablus. Achttien dagen lang werd hij ondervraagd in het detentiecentrum. Hij zou op zijn dertiende contact hebben gehad met een gezochte activist. Tijdens het verhoor kwam er een aantal aanklachten voor stenen gooien bij. Nesrine noch de advocaat van DCI mochten bij hem. Nesrine: ‘Ik weet niet wat is er gebeurd. Of hij geslagen is, of erger...’

Verboden ondervragingsmethoden

Onderzoek van DCI geeft aan dat Nesrine’s angst niet zonder reden is. Horton: ‘Ondanks dat Israël het in 1991 VN-folteringsverdrag heeft geratificeerd, en het verbod op marteling een fundamenteel principe is van het internationale recht, past het Israëlische leger verboden ondervragingsmethoden toe op kinderen, zoals slaan, het onthouden van voedsel en slaap en bedreiging met mishandeling van henzelf of hun familieleden.’ Een uitspraak van het Israëlische Hooggerechtshof dat technieken die ‘redelijke verhoormethoden’ te boven gaan in 1999 als illegaal verklaarde, bracht hier geen verandering in. De Israëlische mensenrechtenorganisatie Public Committee Against Torture in Israël (PCATI) bevestigt de bevindingen van DCI. Ook oud-soldaten getuigen tegenover Breaking the Silence van gewelddadige arrestaties van kinderen.

Een jaar cel kreeg Yazan. Op het moment van het vonnis was hij zestien jaar oud. Volgens de Militaire Verordening 1651 wordt een Palestijns kind van zestien jaar als volwassene berecht. Leidend is de leeftijd op het moment van veroordeling, niet het moment van het gepleegde vergrijp. Volgens het VN-Kinderrechtenverdrag, ondertekend en geratificeerd door Israël, is een minderjarige ieder mens onder de 18 jaar oud.

Zes maanden heeft Nesrine haar zoon niet gezien. ‘Om veiligheidsreden krijg ik geen bezoekerspas’, zegt ze. ‘De veiligheidsreden is mijn overleden man. Ik begrijp het niet. Hij is al tien jaar dood en zijn enige militaire activiteit was dienen in het leger tijdens een oorlog tegen een vreemde mogendheid. Ik ben bang van geweld, ik ren weg als ik een soldaat zie. Hoe kan ik nu een gevaar zijn?’

Advocaat Iyad Misk: ‘hiervoor ben ik geen jurist geworden’

Yazan begrijpt het nog minder. Via-via hoort Nesrine dat hij boos op haar is. ‘Ik heb hem via het Rode Kruis een brief gestuurd en hem geprobeerd uit te leggen dat ik wel wil komen maar niet mag. Ik weet niet of hij het begrijpt. Andere kinderen krijgen wel bezoek van thuis.’ Een zucht en een korte stilte. Dan: ‘Ach weet je, een gezicht went eraan om klappen te krijgen.’

Advocaat Iyad Misk houdt niet van zijn werk. Meewerken aan een systeem dat niets met recht te maken heeft valt hem zwaar. ‘Ik raad kinderen aan te bekennen, of ze schuldig zijn of niet, omdat ik weet dat ze anders alleen maar langer zullen zitten. Hiervoor ben ik geen jurist geworden.’ Een boycot, iets waar zijn collega’s en hij het vaak over hebben, is voor hem geen optie. ‘Het systeem draait ook zonder ons door. En kinderen betalen de prijs. Zolang er maximumstraffen van twintig jaar kunnen worden uitgedeeld voor stenen gooien, ben ik het aan de kinderen verplicht in de molen mee te draaien.’

‘Israël heeft zich net als alle VN –lidstaten aan het internationale recht en aan mensenrechtenverdragen te houden’, meent Horton, maar heeft daar, door ervaring wijs geworden, geen hooggespannen verwachtingen van. ‘Zolang de bezetting voortduurt, zal het schenden van kinderrechten voortduren. Geweld tegen burgers is nu eenmaal een effectieve manier om verzet de kop in te drukken.’ Een spoedig einde aan de 64 jaar durende bezetting ligt niet in het verschiet. ‘De kinderen moeten nú beschermd worden tegen willekeur en mishandeling. Defence for Children International roept regeringen op bij Israël aan te dringen op het toestaan van aanwezigheid van ouders en advocaten bij de verhoren en registratie. Meldingen van mishandeling, bedreiging of vernedering tijdens verhoor moeten worden onderzocht.’ SP-Tweede Kamerlid Harry van Bommel heeft minister Rosenthal van Buitenlandse Zaken gevraagd bij Israël de afschaffing van verordening 1651 te bepleiten.

Kinderrechten volgens de VN

De aanhouding, inhechtenisneming of gevangenneming van een kind geschiedt overeenkomstig de wet en wordt slechts gehanteerd als uiterste maatregel en voor de kortst mogelijke passende duur. VN-Kinderrechtenverdrag artikel 37b

Geen enkel kind wordt onderworpen aan foltering of aan een andere wrede, onmenselijke of onterende behandeling of bestraffing. VN-Kinderrechtenverdrag artikel 37b

Ieder kind dat van zijn of haar vrijheid is beroofd heeft het recht onverwijld te beschikken over juridische en andere passende bijstand, alsmede het recht de wettigheid van zijn vrijheidsberoving te betwisten. VN-Kinderrechtenverdrag artikel 37e

Foltering is iedere handeling waardoor hevige pijn of hevig leed, lichamelijk dan wel geestelijk, opzettelijk wordt toegebracht aan een persoon met als oogmerken om van hem of van een derde inlichtingen of een bekentenis te verkrijgen. VN-Verdrag tegen foltering artikel 1

Geen enkele extreme omstandigheid, een staat van oorlog of een dreiging van oorlog, politieke instabiliteit of een andere openbare noodsituatie, kan worden aangevoerd als een rechtvaardiging voor foltering. VN-Anti-folteringsverdrag artikel 2.2

(Gepubliceerd in de Nieuwe Liefde, najaar 2011)

Over leven in de Gazastrook

2010-11-08T03:06:00.000-08:00

Voor United Civilians for Peace schreef ik de brochure 'Over leven in de Gazastrook' waarin wordt ingegaan op op de gevolgen van de bezetting van de Gazastrook voor het dagelijks leven van de Gazanen; op de economische ontwikkeling van dit deel van de bezette Palestijnse gebieden en op de verantwoordelijkheid van de internationale gemeenschap.

Nationale ombudsman Alex Brenninkmeijer: "De burger is een nummer geworden"

2010-01-03T05:18:00.000-08:00

“Ik ben geen geharnast jurist”, zegt Nationale ombudsman Alex Brenninkmeijer. Liever dan zich blind te staren op de letter van de wet, houdt Brenninkmeijer zich bezig met de gevolgen van het recht voor individuele mensen. De persoonlijke noot, in een ambtelijke wereld die soms erg veel weg heeft van het verzameld werk van Kafka. "De overheid is niet kwaadwillend; wel onwetend, onachtzaam en onverschillig"

Wie een conflict heeft met een overheidsinstantie en daar met de betrokken ambtenaren niet uit komt, kan een klacht indienen bij het kantoor van Alex Brenninkmeijer (58). In 2005 heeft de Tweede Kamer hem benoemd tot Nationale ombudsman. Hij onderzoekt of de overheid correct gehandeld heeft, bemiddelt en brengt misstanden onder de aandacht van politiek en media. Voorheen was hij onder meer werkzaam als rechter en hoogleraar staatsrecht in Leiden. “Als ombudsman krijg ik de kans om op een wat informelere manier om te gaan met problemen waar burgers tegenaan lopen, dan toen ik nog rechter was. Het gaat niet primair om hoe een zaak juridisch in elkaar zit, maar om gevolgen van overheidshandelen voor mensen. Ik ben niet alleen iemand die het heel interessant vindt het juridische vak te bestuderen, ik voel vooral een grote betrokkenheid bij de individuele mens."

"Bemiddeling als conflictoplossing in plaats van de gang naar de rechter wint steeds meer terrein”, zegt Brenninkmeijer. “De onafhankelijkheid van de functie spreekt me ook erg aan. De ombudsman kan zich vrij over allerlei zaken uitspreken. Als rechter heb ik weleens visies verwoord die haaks stonden op de gangbare opvattingen, en dat werd niet altijd gewaardeerd. Ik was heel kritisch over de ontwikkeling van de bestuursrechtspraak. De Algemene wet bestuursrecht (de Abw, die onder meer de regels voor de verhouding tussen overheid en burgers bevat –red.) heeft allerlei procedurestappen in juridische regels vastgelegd die nauwelijks ruimte voor souplesse bieden, en is zo volledig vast komen te zitten. Als er iets misgaat is het heel moeilijk dat in goede banen te leiden. Mensen raken als het ware gevangen in de Awb-bureaucratie.”

Is de Nederlandse burger tevreden over de overheid?
“Naarmate de punten waarop de burger met de overheid te maken heeft concreter zijn, is hij tevredener. Veel dingen zijn heel goed geregeld in Nederland: straatverlichting, vuilophaaldienst. Mensen denken er al niet eens meer over na, zo vanzelfsprekend is dat. Als je burgers echter vragen stelt over zaken die meer op afstand staan – zoals: wat vind je van het functioneren van ‘Den Haag’ – worden antwoorden veel minder positief. Dat is te abstract en te veraf. Bovendien doet de rijksoverheid het minder goed dan gemeenten.Ik vind wel dat de verhouding tussen overheid en burger verruwt. De overheid heeft onvoldoende oog voor de mens, voor het menselijke. De burger is een burger-‘service’-nummer geworden, waarbij ik het woord service expres tussen aanhalings-tekens zet. Aan de andere kant zie je dat de burger zich steeds minder verbonden voelt met de overheid en minder geduld heeft. Mijn dringend advies is dan ook: zoek de burger op. Het heeft een geweldig positieve uitwerking als de overheid persoonlijk contact opneemt wanneer er iets niet goed gaat. Gewoon even de mensen bellen. Bij het Uitvoeringsinstituut Werknemers Verzekeringen, het UWV, is hierdoor het aantal juridische zaken met wel veertig tot zestig procent gedaald.”

Is dat alles?
“Het probleem moet natuurlijk naar behoren opgelost worden, maar door een telefoontje krijgt de overheid een gezicht of een stem en dat waarderen mensen. Als je een boze brief schrijft aan de gemeente en iemand neemt de moeite om even te bellen, dan is de angel er vaak al uit. Gehoord worden en serieus genomen worden zijn heel menselijke behoeften.Kijk, de overheid mag van alles automatiseren, de standaardbrieven mogen wat mij betreft best door een computer gegenereerd worden, maar op het moment dat er iets fout loopt moet daar persoonlijke aandacht aan besteed worden. Dat dwingt overheidsinstellingen ook om over hun eigen muurtje te kijken en te zien dat een probleem bijvoorbeeld bij het UWV, maar ook bij de Belastingdienst speelt.”
Ik zie in uw boekenkast het verzameld werk van Franz Kafka staan. Vakliteratuur?
“Kafka is een merknaam geworden voor de anonimiteit. En voor de overheid als onzichtbare, onkenbare en ongrijpbare macht die over de belangen van de burger beslist, waardoor de burger heel zwaar in de problemen komt.Je ziet dat Kafka zelf daar ook een aandeel in heeft. Het zijn voor een belangrijk deel zijn eigen hersenspinsels en hij wordt letterlijk gek van de overheid. Dat zie ik zelf ook vaak. Mensen krijgen een grote achterdocht. Meestal onterecht, de overheid is vrijwel nooit kwaadwillend. Wel onwetend, onachtzaam en onverschillig. Als je ze samen aan tafel zet, ziet de burger dat de overheid wel betrokken is en idealen heeft en dat is heel waardevol.
Ik ontmoette eens een dame die hier in Den Haag veel en vaak demonstreert. Toen ik haar voor het eerst op straat zag, trof me haar outfit. Ze had een ludiek uniform aan en een snor opgeplakt. Ik zag in eerste instantie niet eens dat het een vrouw was. Het bleek dat ze bij mij een zaak had lopen. Ze was opgepakt omdat ze zich schuldig zou hebben gemaakt aan vermomming tijdens een internationale conferentie. Dat is natuurlijk flauwekul. De rechter was al van mening dat er geen sprake was van vermomming; maar dat oppakken klopte natuurlijk ook niet. Is dat kwaadwilligheid van de politie? Ik zou eerder zeggen geweldige domheid. Dat de overheid niet begrijpt dat zo’n mevrouw, op haar manier, ludiek aan het demonstreren is en dat daar ook ruimte voor moet zijn.Er ontstaan wel vaker rare problemen rondom demonstraties. Daarom hebben we een demonstratiekaartje gemaakt, waarop de spelregels voor betogingen staan. Dat kunnen demonstrant en agent aan elkaar laten zien om conflicten te voorkomen. Kijk, het past heel mooi in een portemonnee. Of onder de pet van de agent.”

Spelen politieke ambities van bewindspersonen een grote rol bij het functioneren van overheidsinstellingen?
“Jazeker. Een minister kan heel trots zijn een bepaalde wet door het parlement te hebben gekregen en de champagne ontkurken, maar dan begint het pas. Voor de uitvoering is te weinig aandacht en dat leidt tot moeilijkheden.Dat merkten we onder meer bij de overgang van de huursubsidieregeling naar het huurtoeslagenstelsel. Die moest door de Belastingdienst worden uitgevoerd en trad al in werking voor de systemen er klaar voor waren. Als systemen niet op orde zijn, kan dat heel nare gevolgen hebben. Bijvoorbeeld voor een oude mevrouw wier man was overleden. Dat had ze keurig doorgegeven, maar nog een tijdlang werd ze benaderd alsof ze nog met hem getrouwd was – omdat de Belastingdienst dat niet in het systeem kon invoeren. Dat is natuurlijk ontzettend pijnlijk. Als er even meer tijd was uitgetrokken voor een zorgvuldige invoering van veranderingen, zou dit niet nodig zijn geweest.

Nog een voorbeeld: het UWV. Dat is een bijzonder moeilijk geval, wat al een aantal jaren hoog scoort op de klachtenranglijst. De organisatie is indertijd ontstaan uit fusies van een aantal verschillende instanties, wat grote IT-problemen met zich meebracht. Zo behandelde ik de zaak van een vrouw die met zwangerschapsverlof was gegaan en daarom een uitkering kreeg van het UWV. Zij kreeg vervolgens een miskraam. Heel triest, natuurlijk. Het UWV bleef haar maar als zwangere benaderen en aanschrijven. Dat was natuurlijk ontzettend pijnlijk. Ook toen het UWV had onderkend dat er een fout was gemaakt, bleef het doorgaan omdat hun systemen het bericht ‘einde zwangerschap wegens miskraam’ niet konden verwerken. Op zo’n moment zie je een heel harde confrontatie tussen het menselijke drama en een geautomatiseerd systeem waarin voor dat drama geen ruimte is.Tegenover de IT-moeilijkheden staan wel weer investeringen in klantencontact bij het UWV. Daar worden medewerkers op getraind. In het UWV-gebouw heeft de directie tijdelijk ‘De Buitenwereld’ gecreëerd: een ruimte waar medewerkers via simulaties ervaren hoe vervelend het is om met een bureaucratie te maken te hebben. Dat leidde tot een afname van het aantal klachten.”

De Immigratie- en Naturalisatie- dienst (IND) is ook een instelling die op veel kritiek kan rekenen.
“Bij de IND was er iets anders aan de hand. Ten tijde van minister Verdonk was er sprake van een uitermate negatieve politieke stroming ten aanzien van vreemdelingen. Toen heb ik gezegd: je kunt niet je politieke visie op vreemdelingen, en het restrictieve beleid dat de minster voorstaat, vertalen in het slecht behandelen van vreemdelingen. Dat was een fundamentele fout. Het gaat nu zeker beter bij de IND. Na een tijdlang slecht te hebben gescoord in mijn jaarverslagen en door een negatief rapport van de Algemene Rekenkamer is men zich af gaan vragen: ‘Voor wie doen we ons werk eigenlijk?’ Nou, voor de mensen die een vergunning aanvragen natuurlijk. Toen dat duidelijk werd, is het aantal klachten verminderd.”

Zo simpel?
“De wisseling van bewindsvrouwe speelt zeker ook een rol. In de uitvoering van het beleid van mevrouw Albayrak kan ik me beter vinden. Over haar politieke keuze voor een streng vreemdelingenbeleid ga ik natuurlijk niet. Maar ik vind wel dat mensen op een goede manier behandeld moeten worden, niet te lang moeten wachten en op een goede manier te woord moeten worden gestaan. Dat gaat onder Albayrak veel beter.”

U zei eerder dat gemeenten het beter doen dan de rijksoverheid. De uitvoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning, de WMO, pakt toch niet overal even goed uit.
“Met name in de thuiszorg is op veel plaatsen heel erg veel misgegaan. Dat zat hem in de wijze van aanbesteden: tegen de laagst mogelijke prijs. De veranderende rol van mensen die in de thuiszorg werken is zeer schadelijk geweest: eerst waren ze in loondienst en vervolgens zijn ze gedwongen als zelfstandige te gaan werken. Nu de economie in crisis is, zie je wat daarvan de consequenties zijn. Afgezien daarvan zijn veel mensen die vol overgave in de zorg werken weggejaagd uit het systeem, vanwege de manier waarop gemeenten en zorginstellingen met hen zijn omgegaan. Het gaat nu om minuten afstoffen, seconden pillen geven. Dat is een respectloze manier om met het onderwerp thuiszorg om te gaan. Dat heeft zowel de thuiszorgwerker als de cliënt heel veel pijn gedaan.”

Is dat een probleem van de uitvoering of van de WMO zelf?
“Overdragen van de zorg aan gemeenten vind ik niet bezwaarlijk, dit type taak kan eigenlijk beter op lokaal niveau geregeld worden. Wat de WMO nekt is de marktwerking. Zorg en markt vind ik niet goed bij elkaar passen. Het werd ook heel bureaucratisch aangepakt. Bij zorg moet je je afvragen waar maatschappelijk gezien de belangrijkste waarde zit. Dat is natuurlijk de relatie tussen degene die de zorg nodig heeft en degene die hem geeft. Dat is niet in geld of factureerbare minuten uit te drukken. Die meerwaarde is verdwenen bij de WMO.”
Controle op een deugdelijke uitvoering van wetgeving is ook een taak van de politiek. Kwijt die zich voldoende van haar waakhondtaak?
“Nee. Een groot probleem blijft altijd het regeerakkoord en de steun van regeringspartijen voor het beleid, waardoor de kritische rol van het parlement veel beperkter is dan hij zou moeten zijn. De rol van de oppositie is heel belangrijk, maar ook heel ondankbaar. De stemverhoudingen zijn zodanig dat de parlementaire meerderheid de andere kant opgaat. Hierdoor is een negatief beeld ontstaan van de werking van de politiek. Het aanzien van parlementariërs in de samenleving is heel laag in vergelijking met, laten we zeggen, een huisarts. Scheiding van de machten, de trias politica, is in de praktijk een duas politica geworden: de wetgevende en uitvoerende macht zijn ineengeschoven. Dat is niet goed voor de werking van de democratie. Het legt meer druk op de rechter, wiens rol ook nog eens op de korrel wordt genomen. Met een pleidooi voor minimumstraffen beperkt men de vrijheid van de rechter en vergroot men op een heel ruwe manier zijn politieke invloed. Dat is zeer schadelijk voor de checks-and-balances van het democratisch systeem.”
Wat zijn onderwerpen die buiten uw terrein vallen waar u wel iets over zou willen zeggen?
“Over een aantal belangrijke thema's als zorg, huur, jeugd en onderwijs heb ik niets of maar ten dele iets te zeggen. Dat komt omdat belangrijke delen geprivatiseerd zijn. Ik ga alleen over overheidsinstellingen. In het buitenland kunnen mijn collega’s ook klachten over bijvoorbeeld de energiesector behandelen. De burger beschouwt energie wel degelijk als een verantwoordelijkeid van de overheid. Ik zou daar wel iets mee moeten kunnen doen. In het bijzonder gezien het feit dat bij organisaties waar de ombudsman zich mee bemoeit, de interne klachtenregelingen zich positief ontwikkelen. In de private sector is het klachtenrecht van heel wisselende kwaliteit en daar komen ze mee weg. Er is daar geen extern klachtrecht dat als luis in de pels fungeert. Ook daarom zou ik me graag met verhuurders en energiebedrijven bezighouden.”
Gepubliceerd in september 2009.

“Ze lopen nog steeds niet door elkaars buurt, laat staan dat ze er gaan wonen”

2007-11-11T06:21:00.000-08:00

Terwijl in Stormont Castle, het Binnenhof van Noord Ierland, de vrede getekend is, worstelt de bevolking met de erfenis van veertig jaar Troubles. Werkloosheid, schooluitval en armoede beheersen de wijk New Lodge in Noord-Belfast. Het Ashton Centre, opgezet en gerund door buurtbewoners, probeert de situatie weer leefbaar te maken. “Wonderen verwachten we niet. We hebben nog een lange weg te gaan, maar we móéten door.”

Zo op het oog ziet New Lodge er best aardig uit. Op een paar afgebladderde torenflats na bestaat de wijk uit rode bakstenen rijtjeshuizen. Op de hoek van de straat is een speelplein met vrolijk gekleurde hekken. Maar een paar honderd meter verder doemt een hoge wand van beton en plaatstaal op: de ‘vredesmuur’. Nog steeds gaat ’s avonds het hek tussen sommige unionistische (protestante) en republikeinse (katholieke) buurten dicht. “De erfenis van de Troubles is heel tastbaar,” vertelt Paul Roberts, directeur van het Ashton Centre. Troubles – moeilijkheden, problemen – is het eufemisme dat in Noord-Ierland wordt gebruikt voor de strijd tussen katholieken en protestanten die het land al jarenlang in zijn greep houdt.

Roberts: “Vanaf eind jaren zestig tot de Goede Vrijdagakkoorden in 1994 stond het economische en sociale leven hier praktisch stil: nauwelijks bedrijvigheid, geen stedelijke ontwikkeling, geen bouw. Van de ongeveer 3700 doden tijdens de Troubles viel 23 procent in Noord-Belfast. Hier in New Lodge kwamen 632 mensen om het leven. In de wijk wonen zo’n 500 voormalige politieke gevangenen, de meesten van hen zijn werkloos.”

Hoe kom je aan een baan met een gat in je cv van een jaar of tien?

De koffietafel bij de ingang van het Ashton Centre ligt vol folders en brochures: ‘Geloof jij in Belfast?’ en ‘Ben je werkloos en wil je weer aan de slag?’ Van de tieners gaat 59 procent van school zonder diploma. Meer dan de helft van de New Lodgers leeft van een uitkering, waaronder veel alleenstaande moeders. Hoewel katholieken en protestanten met dezelfde problemen kampen, is de nood onder katholieken het hoogst.

Roberts: “Jarenlange discriminatie op de arbeidsmarkt heeft ertoe geleid dat vooral deze groep denkt: ‘Waarom zouden we nog moeite doen?’ In samenwerking met de scholen in de wijk probeert het Ashton Centre ouders en kinderen te overtuigen van het belang van onderwijs. De Job Club probeert met trainingen en cursussen iets te doen aan het lage zelfbeeld, of de schrijfvaardigheid die vaak te wensen overlaat. Maar vaardigheden aanleren is één ding, werk vinden is een tweede. Hoe kom je aan een baan met een gat in je cv van een jaar of tien? “Geld méébrengen,” grijnst Tom Gavigan. De lasser komt binnenwippen voor een praatje. “Ik was al jaren werkloos en eigenlijk het lassen een beetje verleerd. Dat pik je snel genoeg weer op, maar werkgevers vinden het een risico om iemand aan te nemen die al zo lang thuiszit, dat is logisch. Dankzij Europese subsidie heeft het Ashton Centre toen een half jaar lang mijn loon betaald. Het kostte mijn baas geen cent en ik deed werkervaring op.” Tom had geluk, zijn baas nam hem na de zes maanden aan.

Het Ashton Centre zelf is met 72 man op de loonlijst een van de grootste werkgevers in New Lodge. De meesten, inclusief directeur Paul Roberts, komen uit de wijk. Het centrum herbergt een aantal winkeltjes, een aannemersbedrijf en een crèche. Draagt het Aston Centre ook bij aan integratie? “Ik ben bang van niet,” zegt Roberts. “Katholiek en protestant leven nog steeds strikt gescheiden. Heel voorzichtig komen er wel wat integratieprojecten van de grond, maar het is nog te vroeg om daarvan resultaten te verwachten. Men loopt nog steeds niet door elkaars buurt, laat staan dat men er gaat wonen. Terwijl er in de protestantse buurt huizen leeg staan en de katholieke buurt bijna uit zijn voegen barst. Een conflict dat al bijna 900 jaar duurt, is niet in één generatie opgelost. Het wantrouwen zit diep.”

Toen na 800 jaar Britse bezetting in 1921 de (katholieke) Ierse Vrijstaat werd uitgeroepen, bleven de zes noordelijke graafschappen bij Groot-Brittannië horen. De protestanten beheersten daar het economische en maatschappelijke leven en dat wilden ze zo houden ook. Met behulp van gemanipuleerde grenzen van kiesdistricten werd de katholieke minderheid (ongeveer eenderde van de bevolking) uitgesloten van politieke macht en sociaal-maatschappelijk werden ze gediscrimineerd; de werkloosheid onder katholieken was twee tot drie keer zo hoog als onder protestanten.

Op 12 augustus 1969 kwam het tot een uitbarsting. Protestanten marcheerden door het katholieke deel van Londonderry, er vielen zes doden en de Britten stuurden het leger eropaf. Een bloedige guerrillastrijd hield Noord-Ierland jarenlang in zijn greep, met aan de ene kant de katholieke Provisional IRA en aan de andere kant de protestantse Ulster Defence Association. In 1998 werd het Goede Vrijdagakkoord gesloten: er zou zelfbestuur komen en katholieken kregen garanties voor evenredige vertegenwoordiging. Maar de Democratic Unionist Party van de militante dominee Ian Paisley, de grootste partij in Noord-Ierland, weigerde mee te praten uit protest tegen deelname van Sinn Féin, de ‘bovengrondse’ tak van de IRA.

Al jaren komt er van het Noord-Ierse ‘zelfbestuur’ dan ook niet veel terecht. Maar het wonder lijkt toch te gebeuren: katholiek en protestant zitten aan één tafel en vanaf 8 mei in één regering. Ian Paisley gaat als premier deelnemen aan een regering naast Martin McGuiness van Sinn Féin als vice-premier, die nog in 1982 de toegang tot Engeland werd geweigerd, wegens (vermeende) terroristische activiteiten. Het is vooral de eigen achterban die genoeg heeft van de uitzichtloze economische situatie en wil dat de oude vijanden het samen zien te rooien. Maar het wantrouwen is groot. Nog maar een paar weken geleden zei Paisley niet te geloven dat Sinn Féin van plan was de democratische weg te bewandelen. En voor de camera’s de hand schudden met Gerry Adams, de leider van Sinn Féin, doet hij nog steeds niet.

"Soms lijkt het alsof de Troubles nog in volle gang zijn"

Elk signaal van hetzij Paisley, hetzij McGuiness of Adams, wordt in het toch al onrustige New Lodge nauwlettend gevolgd en echoot er versterkt na. Margaret Hale is een katholieke vrouw van achterin de dertig, die er minstens tien jaar ouder uitziet. Ze woont op een interface, de scheidslijn tussen protestant en katholiek. Achter haar huis begint de buurt van ‘de anderen’. “Het is hier nog steeds onrustig,” vertelt ze. “Jongeren komen ’s avonds samen en terroriseren de mensen aan de andere kant. Soms lijkt het of de Troubles nog in volle gang zijn.” Meerdere malen zijn onder luid gejoel haar ruiten ingegooid en probeerden jongens de deur te forceren. De auto van de buren is in brand gestoken. “Mijn dochter durft niet te gaan slapen en zelf ben ik één bonk zenuwen, altijd vraag ik me af wanneer de volgende aanval zal zijn. Soms is het weken achtereen rustig, maar hoelang dat duurt weet je nooit.”

“Ik gebruik de voordeur al lang niet meer,” zegt de protestantse Catherine Robinson aan de andere kant van de interface. “Ik heb er drie sloten op laten zetten en die blijven potdicht. Vooral als de dagen langer worden zijn de relschoppers een groot probleem. Die koters worden ook steeds jonger. Knulletjes van acht doen nu ook al mee. Laatst stond er zo’n aapje bij mij om de hoek met zijn maten. Grote stenen had ’ie in zijn knuisten. Om mij te beschermen tegen de katholieken, zei ’ie.”

Aan beide kanten van de interface zien bewoners de zaken uit de hand lopen. Samen organiseerden ze een ‘mobieltjesnetwerk’, waarmee rondhangende jeugd in de gaten wordt gehouden. Helpt het? “Tja,” zegt Catherine, “in ieder geval weten ze dat er in hun eigen wijk en aan de overkant mensen zijn die dit niet accepteren. Het zou fijn zijn als de politie echt eens iets deed, maar prioriteit heeft het niet. Af en toe mag er zo’n jongen mee naar het bureau, maar daar houdt het mee op.” Margaret van de ‘overkant’: “Ik zou wel eens willen weten waar hun ouders zijn. Weten ze dat hun kinderen op de interface rondhangen? Kan het ze iets schelen?”

Het North Belfast Interface Network (NBIF), waar ook het Aston Centre deel van uitmaakt, organiseert zomerkampen en excursies zodat jongeren aan beide kanten van de muur elkaar kunnen ontmoeten. Margaret twijfelt aan het effect. Ze vertelt hoe ze zelf als tiener in de jaren tachtig een week te gast was bij een gezin in Nederland, samen met een protestants meisje uit Noord-Ierland. “Best een aardige meid, maar denk niet dat ik ineens anders tegen protestanten aankeek. Bovenden keek ik wel uit om dat aan mijn vriendinnen te vertellen. Ik had niet zo veel zin om voor verrader te worden uitgemaakt. Volgens mij is er sindsdien niet veel veranderd. Er is een gemengde middelbare school hier in de buurt. Maar ’s avonds staan klasgenoten wel weer tegenover elkaar op de barricaden.”

“Natuurlijk is dit geweld niet politiek gemotiveerd,” meent Catherine. “Hoe politiek bewust is een tienjarige? Maar vanaf hun vroegste jeugd is het: niet door die straat lopen, niet met katholieken omgaan. En natuurlijk de verhalen van vroeger, de oom die bij de UDA zat, de gunman die om de hoek door de IRA is neergeschoten. De volwassenen kunnen zich daar niet van losmaken en brengen het vijandbeeld over op hun kinderen.”

Wat verwachten Catherine en Margaret van het akkoord? “Geen wonderen,” zegt Margaret. “Onze problemen blijven, daar verandert Stormont niets aan.” Catherine is optimistischer: “Als zelfs gezworen vijanden als Paisley en McGuinness door één deur kunnen, is dat een signaal. We hebben nog een lange weg te gaan, maar we móéten door.”

Gepubliceerd in mei 2007
Foto: Gerry Lynch(Wikipedia)

Ik ben jouw eeuwig heden

2007-11-11T06:01:00.000-08:00

Hoe moeilijk is het om de dood van een geliefde te verwerken. Of zelfs maar te bevatten. Het idee dat die persoon nooit meer terug zal komen. Wat is dat, nooit meer? Hoe lang duurt dat? En als ‘nooit meer’ voorbij is, komt hij of zij dan weer terug? Krampachtig zoeken we naar een manier waarop we onze echtgenoot, ouder of kind toch nog een beetje bij ons kunnen voelen. De belofte van een weerzien in een volgend leven, het idee dat de overledene van een afstandje naar ons blijft kijken en misschien zelfs iets tegen ons zegt. Zoals in het mooie gedichtenbundeltje Hier ben ik van Hein Walter.

In het boekje praat de tienjarige Nathalie Geijsbrechts tegen haar vader Eric. Ruim twaalf jaar geleden verdween het Vlaamse meisje. Zoals iedere morgen zette haar vader haar af bij de halte van de bus die haar naar school moest brengen. Ze is nooit op school aangekomen. Nathalie is waarschijnlijk ontvoerd en vermoord.

In eenentwintig gedichten laat Walter het meisje tot haar vader spreken. Tien gedichten voor ieder jaar dat ze leefde, elf voor de jaren erna. In troostende woorden vertelt ‘Nathalie’ haar vader dat ze niet echt weg is. Dat ze voortleeft in de herinneringen en de liefde.

Maak de stilte wakker pap
en hoor de liefde in de herrie
geef de dood geen kans en weet
dat elke keer dat ik bij name word genoemd
ik steeds opnieuw geboren word.

Hier ben ik is geschreven als onderdeel van een project waaraan in 2002 vijfentwintig kunstenaars en familieleden van vermisten deelnamen, onder wie Ans Markus en Gertie Bierenbroodspot. Iedere kunstenaar werd aan een achterblijver gekoppeld.

"In gesprekken met Eric Geijsbrechts kreeg het kunstwerk langzaam vorm. ‘Het moest geen beeld of schilderij worden, maar een gedichtenbundel. Iets
dat hij overal mee naar toe zou kunnen nemen, dat hij aan anderen zou kunnen
geven, iets dat hij in de kast zou kunnen zetten als het hem teveel werd", zegt Walter in het voorwoord van de bundel.

Denk aan wie ik was, wie ik ben, niet aan hoe ik gestorven ben, houdt Nathalie haar vader in het eerste deel van de bundel voor.

Laat me niet meer schreeuwen
maar weer lachen als een kind
en spelen dat ik moeder ben van al mijn poppen, moe zijn
van de dag en slapen op de bank.

Laat me je dromen niet verscheuren
maar verschijnen als een meisje
dat je zegt dat alles goed is
want zo is het.

Voor familieleden van vermisten is het verlies misschien wel dubbel zo zwaar. De onzekerheid over het lot van een geliefde, de vaak valse hoop op terugkeer, maakt rouw en verwerking minder vanzelfsprekend. Rouw is immers de bevestiging van de dood. Een zekerheid die we maar al te graag van ons af willen schuiven.

Toch moeten de achterblijvers, en ook Eric Gijsbrecht verder. Ook al durft geen
ambtenaar Nathalies naam door te strepen, zoals Walter haar in een van de gedichten laat zeggen. Ze blijft altijd tien jaar. Haar vaders ‘eeuwig heden’. Aan het eind van de bundel is ze al eenentwintig bladzijden aan het woord. De leeftijd van volwassenheid.

Volgens het wetboek
ben ik bij volwassenheid
gerechtigd om te zeggen
wat ik wil.
Daarom zeg ik,
pap, ik hou van je.
En ook dat het nu tijd is
om me los te laten
zoals je Bjorn los zal laten
als hij 21 is.

Hein Walter heeft met 'Hier ben ik' een teder en hoopvol boek geschreven.

Maar weet
dat we nooit verder
van elkaar verwijderd zullen zijn
dan een gedachte.

Mooi…

Gepubliceerd in mei 2005

De Wadden, houden wat we hadden

2007-11-03T13:22:00.002-07:00

In de zomer van 2000 protesteerde het Milieu Alarmteam van de Socialistische Partij met de campagne De Wadden houden wat we hadden, tegen de voorgenomen gasboringen in het Waddengebied. Een week lang trok een campageteam van onder meer SP-kamerlid Remi Poppe, ornitholoog Tom van Spanje en Eelco Leemans (Stichting de Noordzee) langs de Waddeneilanden. Onderweg werd gedebatteerd met de verschillende belanghebbenden, op de eilanden zelf vroegen 'kwartiermakers' om steun bij de vakantiegangers. Mijn opdracht was een sfeerverslag van de reis te schrijven informeert maar vooral dat lekker wegleest. http://www.waddencampagne.nl

Maandag 3 juli
Toen wij uit Harlingen vertrokken…

Niet met de Edam, maar met de Orion die oude schuit beginnen we onze Waddenvaart in Harlingen. De kakkerlakken in de midscheeps en rattennesten in het vooruit blijven ons echter bespaard. Wel worden we uitgeleide gedaan door Andy Liebrand van de Waddenvereniging die hoopt dat de Waddentoernee veel steun zal opleveren voor het standpunt de Wadden, ‘onze laatste wildernis’ in het vervolg te vrijwaren van economische activiteiten. ‘Het is wel erg makkelijk om te eisen dat men elders in de wereld zorgvuldig omgaat met de regenwouden terwijl wij een zootje maken van onze eigen natuur die minstens even kostbaar en uniek is.’ Liebrand wenst de opvarenden van de Orion een stevige storm toe om te voelen hoe nietig wij zijn en hoe groots de onstuimige Waddennatuur is. De mens moet zijn plaats weten. Vooralsnog is het stralend weer als we de haven uitvaren en koers zetten naar Ameland. De ochtendnevel is opgetrokken en onder begeleidend gekrijs van zilvermeeuwen baant de Orion zich - per motor want wind is er niet - een weg door het smaragdgroene water waarin af en toe de zilvergrijze rug van een zeehond opduikt. Op de voorplecht klinken de dwarsfluit en accordeon van Margo Lötters en Elco van Alphen, de leden van Theater De Lachende Zon die deze week tekenen voor muziek en theater.

‘Als jullie de economische activiteit in het waddengebied aan banden wil leggen, wat betekent dat dan voor de chartervaart?’ vroeg Gijs van Hesteren van de belangenvereniging voor charterschippers ongerust toen hij daags voor afvaart actieleider Harry Voss belde. ‘ Kom aan boord, dan hebben we het erover,’ nodigde Voss hem uit. Zo’n vier- á vijfhonderd schepen varen elke zomer vol toeristen de Waddeneilanden langs. ‘Alles goed en wel,’ vindt SP-Kamerlid Remi Poppe, maar dat moeten er niet zoveel worden dat de havens van Harlingen en Terschelling moeten worden uitgebreid om maar meer ligplaatsen te creëren. Meer vaarbewegingen is meer onrust en meer schepen betekent meer vervuiling.’ Van Hesteren ziet nog wel ruimte van enige uitbreiding, maar erkent dat een wildgroei aan charters het vakantiegenot van zijn klanten, en dus zijn zaak weinig goed doet. ‘En inderdaad, de aan de verantwoorde inname van afvalstoffen valt nog wel het een en ander te verbeteren.’

‘Priep priep priep!’ Een snerpend scheidsrechtersfluitje maant omstanders plaats te maken. Zo dwingend als het geluid, zo galant is Elco van Alphen - je mag directeur zeggen - van Theater De Lachende Zon. Met zwierig handgebaar verzoekt hij om ruimte. In het niet al te brede winkelstraatje in het centrum van Nes op Ameland verzamelt zich al snel een plukje mensen. Rondom het straattheater, maar ook rond de actietafel, waar kleurige ‘Waddenmanifesten’ op een donkerblauwe tuintafel verspreid liggen. De Wadden: houden wat we hadden, staat op een groot wit zeil op een standaard, tussen tafel en circus in. Een flinke rij met voornamelijk Duitse kinderen staat te trappelen om hun wens voor de Wadden op te schrijven. ‘ Die Watten sind ganz toll,’ verklaart een klein meisje met blonde vlechtjes. ‘Alles gute,’ stift ze in haar beste schoolschrift op het zeil. ‘Blijf met je kladden van de Wadden!’ schettert actieleider en milieuspeurder Harry Voss door een megafoon. In Wadden t-shirts gestoken actievoerders nodigen mensen uit hun handtekening onder het Waddenmanifest te zetten. ‘Ja naturlich mussen die Watten Naturschützgebiet werden,’ beaamt een Duitse toeriste terwijl ze haar naam en adres invult op de antwoordkaart die aan het manifest hangt.

‘Wie heeft er een aansteker?’ wil Elco weten. Een jongetje dat met zijn ouders op een terrasje zit, brengt die van zijn vader. ‘Heeft je vader ook een portemonnee?’ Ja, ook. Berustend staat vader, die dit deze vakantie duidelijk vaker heeft moeten doen, zijn buidel af. ‘Heel vriendelijk,’ complimenteert Elco, die de portemonnee aanpakt, maar direct weer teruggeeft, ‘ maar ook een beetje dom. Laat dit een les zijn.’ Hij trekt vader’s Zippo langs zijn jongleerknotsen en gooit ze achter elkaar de lucht in. ‘Steek onze kaarten niet in de hens, want dan kunnen we weer opnieuw beginnen,’ waarschuwt een actievoerder. Maar alles gaat goed. Met bijna duizend steunbetuigingen en luid applaus besluiten we de eerste actiedag.

Dinsdag 4 juli
Zo mooi...

De mist ligt als een wattendeken over de haven van Ameland. Na een paar minuten aan dek voelen truien klam aan en wanneer je je ogen sluit maken je wimpers natte penseelstreekjes op je wangen. Het zicht reikt niet verder dan de buurboot. Op de tast vinden we de doucheruimtes. ‘Dat wordt niks,’ bromt Remi Poppe. ‘Als dit zo blijft varen we niet uit.’ Schipper Rob Fischer geeft hem gelijk. Pas als om een uur of elf, als de mist is opgetrokken vaart de Orion de haven uit. Op naar Schiermonnikoog. Remi Poppe, in zijn schaarse vrije tijd de trotse kapitein van de zalmschouw de Vischhandel II, heeft de roerganger van de Orion zover dat deze het stuur aan hem overgeeft. Slalommend scheuren we om de boeien heen.
Op het dek discussiëren ornitholoog Tom van Spanje en Eelco Leemans van Stichting De Noordzee met Maarten Snel van De Wadvaarders, de vereniging van pleziervaarders op de Waddenzee. ‘ Vrij en verantwoord varen,’ is hun motto. En met dat ‘ vrij’ hebben Van Spanje en Leemans wat moeite. De vrijheid van de een gaat immers vaak ten koste van de rust van de ander. ‘Er zijn veel te veel plaatsen op het Wad waar we niet mogen komen,’ vindt Snel. Wildernis oké, maar wel kunnen beleven. Als je er een hek omheen zet, heeft niemand er wat aan.’

‘De vraag of gebieden wel of niet afgesloten moeten worden is vaak gebaseerd op onderzoek dat gedaan is naar gedrag van recreanten. Veel recreanten missen de kennis om te weten of hun handelingen kwaad kunnen,’ meent Van Spanje. ‘Gebieden waar zeehonden jongen voeden moeten afgesloten worden. Een gebied als Rottumeroog is sinds een paar jaar onbewoond. Dat biedt enorme mogelijkheden voor bedreigde vogelsoorten. Tenminste, als je het gebied tien jaar volstrekte rust gunt, dus geen recreanten!’ Al te heftig vliegen de heren elkaar niet in de haren, want wanneer Poppe luid: ‘Zeehond, stuurboord!’ schreeuwt, staan ze eensgezind met verrekijkers geheven naast elkaar. Naast de boot zwemt een grote school kwallen. Is het weekdier op het strand niet meer dan lelijke vieze blubber, in het groene water lijkt het transparant roze wezen een sierlijke ballerina. Mooi...

In Schiermonnikoog-centrum is De Lachende Zon weer een doorslaand succes. Geen vuurspuw act vandaag, maar open podium voor de kinderen. Op een grasveldje staat een jongetje, puntje van de tong tussen de lippen. In opperste concentratie probeert hij de diabolo omhoog te gooien en weer te vangen. Zijn zusje raapt zuchtend een bordje van de grond dat ze op een steel probeert rond te draaien. Dat valt nog niet mee.

Groen gepuntmutste Margo zit met accordeon op haar knieën voor een buggy van waaruit een witblonde peutertweeling haar met open mond en twinkelende oogjes aanstaart. ‘Op een grote paddestoel...’ De kinderen genieten en hun ouders steunen massaal de campagne.
Otto Overdijk, beheerder van de Waddengebieden in eigendom van Natuurmonumenten is een vriend van wie Tom van Spanje ‘nog wat tegoed heeft.’ Om zijn schuld in te lossen neemt hij drie van ons mee zijn domein in. In zijn landrover hobbelen we over een zandvlakte aan de noordkant van Schiermonnikoog. Kleine zandheuveltjes variërend van enkele decimeters tot een meter hoogte, zijn begroeid met helmgras. ‘ Hier vormt de natuur nieuwe duinen,’ legt Overdijk uit. ‘ Elk jaar wordt Schiermonnikoog zo’n drie voetbalvelden groter.’ Rechts van ons steken oude duinen grillig af tegen de rose avondlucht. Hier en daar heeft het zeewater grote stukken duin weggeslagen. Aan de rand van het broedgebied van sternen stappen we uit. Vier paar schoenen drukken zich naast de vogelvoeten in het zand. De sternen cirkelen onrustig boven het gebied. Blijf van mijn jongen, blijf van mijn jongen, krijsen ze. ‘Scholeksters zijn nog uitgekookter,’ weet Remi Poppe. ‘Die lokken toeristen bij hun nesten vandaan door mank te gaan lopen. Ga je achter ze aan, vliegen ze ineens op en hebben je jou waar ze je hebben willen. Weg bij hun jongen.’ Boven op de oude bunker in het centrum van het eiland heb je een prachtig zicht over Schiermonnikoog. Vegetatie in alle kleuren groen die je kan bedenken ligt, als een oude deken, die door teveel wassen hier ruw en daar verkleurd, is aan onze voeten. De leeuwerik zingt en de branding ruist. ‘ Zo mooi, zo mooi... Zo oneindig mooi,’ zingen we in gedachten mee met Bram Vermeulen.

woensdag 5 juli
Een stevig robbertje bridge

Als we de derde morgen van de Waddentoer wakker worden, is de hele haven drooggevallen. Schiermonnikoog is een getijdenhaven en bij laag water raken alle schepen aan de grond. Baggerend over de zeebodem komen we aan wal. Pas als om half twaalf de Orion weer drijft, kunnen we gaan. Er staat een fikse wind, dus de zeilen kunnen gehesen. De lucht trekt dicht en Harry Voss voorspelt ter zake kundig dat de zonnebrand niet nog zal zijn. In navolging van zon en mist, regeert vandaag de regen. Tot ieders ongenoegen, behalve tot dat van Remi Poppe, die zijn gloednieuwe, knalgele ‘oliepak’ aankan en gelijk een reuzenkanarie de hele reis lang rond het roer blijft drentelen, in de hoop een eindje te mogen sturen. Tom van Spanje en Eelco Leemans moeten het met blauwe en verre van waterdichte Wadden....houden wat we hadden windjackjes doen, maar zijn vastbesloten te genieten van de natuur totdat ze geen droge draad meer aan het lijf hebben. Verrekijker erbij. ‘Is dat een eidereend in de verte? Nee, een regendruppel op de lens.’

Heen en weer beweegt de boot. Tweede Kamer fractiemedewerker Siddi Roza verhandelt tegen woekerprijzen haar zeeziektepilletjes. ‘Eén... nee, twee sorbets in de volgende haven.’ Zonder morren, want misselijk, tekenen we de schuldbekentenissen, de gedachte aan sorbets zorgvuldig uitbannend.

Terug op Ameland blijkt Frank Duut, persvoorlichter van de NAM regen en wind te hebben getrotseerd. Hij klautert aan boord voor een stevig robbertje bridge met Remi Poppe, Tom van Spanje en Eelco Leemans. ‘De Tweede Kamer snapt er niets van,’ opent hij direct de aanval. ‘In de hele discussie rond de gasboringen in de Waddenzee heb ik nog een steekhoudend argument tegen boringen gehoord. We hebben alle mogelijke vergunningen binnengehaald, de betrokken provincies en gemeenten werkten mee aan alles was voldaan, toen moesten we januari 1999 van Geke Faber ook nog eens voldoen aan de nieuwe natuurbeschermingswet. Daar hebben we onmiddellijk bezwaar tegen gemaakt bij de Raad van State en dat loopt nog. Hebben we zevenhonderd miljoen uitgegeven, wil men nu ineens de exploitatie weigeren.’
‘Heel vervelend, zevenhonderd miljoen is een hoop geld,’ leeft Poppe mee. ‘U vindt de overheid nu onbetrouwbaar omdat u ooit in het verre verleden door de toen zittende volksvertegenwoordigers een concessie is verleend. Dat de zaken nu anders liggen, is geen onbetrouwbaarheid maar democratie. Om vier jaar kan samenstelling van de Kamer en kunnen dus ook ideeën veranderen. Het moet niet zo worden dat de huidige Kamer gebonden is aan de afspraken van voorgangers. De SP zegt: Geen economische activiteiten op de Wadden. Geen mechanische kokkelvisserij, geen intensieve recreatie en geen gaswinning. Dat is veel te riskant. Van de gevolgen van bodemdaling op het ecologisch systeem weten we niets!’
‘Wel, Er zijn geen effecten van bodemdaling bewezen. De bodem op Ameland, waar al boorinstallaties in werking zijn, is maar 22 centimeter gedaald zonder enig effect op het milieu.’
Poppe: ‘Andere wetenschappers zeggen weer dat er geen zekerheden zijn.’
Duut: ‘Dat zijn dan geen goed wetenschappers.’
Van Spanje: ‘Maar wel onafhankelijke wetenschappers.’
‘Naaah,’ blaast Duut
‘Kortom, we weten het niet, en dus moeten we van een zo kwetsbaar gebied als de Wadden afblijven,’ concludeert Leemans.
‘Nee, je snapt het niet!’ gooit Duut in ergernis de armen in de lucht.
Het enige waar de heren het over eens worden, is dat ze het niet eens zullen worden. En met een heel, heel, heel stevige handdruk nemen ze afscheid. Als Duut uit zicht verdwijnt, klaart ook het weer wat op.

Donderdag 6 en vrijdag 7 juli
Zigeuner- en tienermeisjes

We raken in ons ritme. ‘s Morgens varen we rond half elf uit. Aangekomen in de havens ontmoeten we de kwartiermakers, die al een paar dagen op het eiland ondertekende Waddenmanifesten hebben verzameld. Dan een laatste ronde kaarten ophalen op het centrale plein. Op Terschelling zag De Lachende Zon een jeugddroom vervuld: spelen op de ‘gewijde grond’ onder de Brandaris.

Vandaag varen we naar Vlieland. Vlak voor de afvaart komt Piet de Boer van de Stichting Ons Schellingerland aan boord om zijn steun te betuigen. De stichting houdt alle veranderingen op Terschelling scherp in de gaten. Wat betreft de natuur, maar vooral waar het gaat om het eiland zelf. ‘We willen geen grote hotels op het eiland. Jazeker, veel mensen bestaan hier van het toerisme, maar het is een klein eiland en er is nu eenmaal een maximum aan wat het kan hebben.’

We varen uit. De kortste weg, door open zee, blijkt ook de meest onstuimige. Schipper Rob Fischer hijst de zeilen en heftig schommelend varen we de haven binnen. Het centrum van het dorp blijkt uit maar een straat te bestaan. Margo zit op een stoepje en speelt kinderliedjes. Drie kleine blonde meisjes dansen om haar heen. Armpjes omhoog vingertjes gespreid, alsof ze de zon willen pakken. ‘En nu die van het klein zigeunermeisje, ken je die?’ Margo kent ze allemaal. Verderop leren iets oudere kinderen hoe ze een bordje op een stok moeten laten draaien.
Ondanks de geringe drukte op het eiland zijn er toch veel mensen die het Waddenmanifest ondertekenen. SP senator Driek van Vugt is ook van de partij. ‘Goedemiddag dames,’ charmeert hij twee veertienjarige pocket-madonnaatjes (korte rokjes, lange laarzen en de donkerste lipstick die de Etos in de aanbieding had) van de sokken. ‘Hebben jullie de Wadden al gered?’ Giechelend vullen de ‘dames’ de antwoordkaart in en stiften ze hun naam op het zeil. ‘Samantha en Roxanne, mijn allergrootste dank. Echt fantastisch van jullie!’

Zaterdag 8 juli
Thuiskomst in Oudeschild

‘Kobus de krab is depressief, hij vindt de mensen niet zo lief. Ze boren het gas in de Wadden an. Ze maken er een grote puinhoop van.’ Op een overdekt podium in de haven van Oudeschild op Texel opent Theater De Lachende Zon zingend de laatste manifestatie. In tegenstelling tot de afgelopen week zijn ze dit keer tweede viool. Klapper van deze manifestatie is Linda Wagenmakers, bekend van het Eurovisie Songfestival en van de musical Miss Saigon. Opzij van het podium staan de driehoekige zeilen die we de hele week van eiland naar eiland hebben meegesjouwd en waarop honderden mensen hun wens voor de Wadden hebben opgeschreven. ‘Bewaar de schoonheid’, ‘Handen af!’ en ‘Wad(t) ben je mooi!’ is maar een klein deel van al het goeds dat de mensen, toeristen en bewoners van de eilanden het Waddengebied toewensen. Daarbij zijn nog eens ruim drieduizend ondertekende Waddenmanifesten opgehaald.
‘We zijn blij met alle belangstelling die de Wadden krijgen,’ zegt directeur van de Waddenvereniging Doeke Eisma. Eisma merkt op dat wanneer je eenmaal de weerstand bij de bevolking van de eilanden hebt weggenomen, je samen met hen veel goeds kan betekenen voor het gebied. ‘Mooie, rustige, natuurlijke Wadden zijn goed voor toeristen én eilanders.’
SP-senator Driek van Vugt, die op donderdag op de Orion aanmonsterde, vertelt hoezeer hij geraakt is door de schoonheid van het gebied. ‘Een groep grijze zeehonden vulde mijn hart met verwondering. Wat is het toch een prachtig gebied. En dan te bedenken dat dit stuk unieke natuur wordt bedreigd door het grote geld. Mogelijke gasboringen, kokkelvisserij, havenuitbreidingen dreigen de strijd te winnen. De grote stern, de eidereend en de zeehond zijn de grote verliezers. Dus verliest ook de mens een beetje.’ Het wordt de hoogste tijd dat we de wadden een echte wildernis laten zijn, meent Van Vugt.

Ook Jan Kuiper, directeur van Ecomare, het centrum voor Wad en Zee heeft het over de eidereenden die door de mechanische kokkelvisserij van hun voer worden beroofd en massaal sterven. Hij feliciteert de SP met een succesvolle actie en wenst haar sterkte toe bij de volgende ronde in september, wanneer de Kamer de Planologische Kernbeslissing voor het Waddengebied behandelt. Bij die gelegenheid zullen de volgeschreven zeilen en de Waddenmanifesten worden aangeboden. ‘Als meer mensen zich bewust worden van de dreigingen, zal er meer draagkracht zijn voor het voorzorgsprincipe: gewoon handen af van de Wadden,’ besluit Kuiper zijn betoog.

"Dit is mooi, dus afblijven!"

2007-11-03T12:54:00.000-07:00

Shell en Esso hebben hun zinnen gezet op het kostbare aardgas onder de zeebodem en willen de concessie die het Rijk hen ooit verleende, te gelde maken. Wetenschappers tuimelen over elkaar heen om de risico's (of juist de afwezigheid daarvan) voor de Wadden aan te tonen en komen gezamenlijk niet uit. Bioloog Bernhard Spaans vindt de hele welles-nietes discussie niet zo boeiend. "Dit is mooi, dus afblijven!"

Een koude vrijdagmorgen op Texel. Er staat een flinke wind als de veerboot de haven van 't Horntje op Texel binnenvaart. Bernhard Spaans, bioloog bij het Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ) is alles wat je je bij een bioloog voorstelt. Een wanordelijke bos rossig haar en dito baardje, kaplaarzen aan de voeten, verrekijker om de nek. Zijn assistent Christoph loopt er net iets gesoigneerder bij, maar de student milieukunde is ook nog maar een paar dagen geleden aan zijn stage bij het NIOZ begonnen. De twee gedreven "vogelaars" houden zich voornamelijk bezig met het volgen van zo'n vijfhonderd geringde kanoetstrandlopers om zo hun leefpatroon in kaart te brengen.

Volgens de wetten en regels moeten de activiteiten in de Waddenzee ondergeschikt zijn aan de bescherming van de natuur. Zo stelt de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn dat op plaatsen waar vogels nestelen, de omgeving niet verstoord mag worden. "Als Nederland zich daaraan hield, zouden verstoorders als de NAM gewoon van het wad afgestuurd moeten worden," zegt SP-milieuspeurder Harry Voss. "Maar de regering heeft nog niet eens concrete invulling gegeven aan die bepaling. Het Hof van Justitie heeft Nederland, op straffe van een dwangsom, moeten manen daar nu eindelijk eens werk van te maken!"

"Toen de Zuiderzee IJsselmeer werd voltrok zich achter de Afsluitdijk een ecologische ramp"

Met drie paar bemodderde kaplaarzen en een telescoop in de achterbak verlaten we de parkeerplaats van het NIOZ. Over een smalle asfaltweg gaat het langs een dijkje waarop schapen grazen. Aan de rechterkant ligt een stuk ondergelopen land waar een paar honderd vogels dobberen. Een koppel bergeenden en een familie smienten op de voorgrond banjeren met de gebruikelijke eendenelegantie heen en weer op de oever en trekken aan wat grassprietjes die niet zijn ondergelopen. Aan de overkant: weer een dijkje. Dit gebied, tussen de oude en nieuwe zeedijk, is een rustpunt waar wadvogels vertoeven wanneer de zandplaten onder water staan. De nieuwe zeedijk lekt zout water in het bassin, dat zodoende net brak genoeg is om de vegetatie niet de pan uit te laten groeien. Het blijft een mooi open watertje. De verrekijkers worden te voorschijn gehaald. "Kijk rotganzen, daar in het midden," wijst Christoph naar een clubje grijze vogels op de plas. "Aardig wat jongen," leest Spaans af aan het aantal ganzen met lichtgrijze strepen op hun rug. Het aantal jongen zegt iets over de omstandigheden in Siberië, waar de vogels hun trektocht begonnen zijn.

"Poeweeep!" klinkt het plotseling vanachter het oude dijkje. "Ha," lacht Spaans, "er zitten weer een paar rotganzen op iemands weiland. Even wachten, dan komt er straks een hele zwerm over de dijk zetten." We wachten. Niets. Gelijk Pavlovhondjes hebben de ganzen allang door dat op het grazen op boerengraslanden geen andere sancties staan dan een beetje herrie. "Eigenlijk eten ze liever zeegras," vertelt Spaans. "In de jaren dertig is daar een ziekte in gekomen en ging de hele dis verloren. Elders is het wel weer opgekomen, maar op de Wadden niet. Dat heeft onder andere te maken met de afsluiting van de Zuiderzee. Maar ook de garnalen- en kokkelvisserij, waardoor alle grond wordt omgewoeld, heeft terugkeer van zeegras voorkomen. Rotganzen zijn zo flexibel dat ze zichzelf binnendijks gras hebben leren eten. Maar kanoeten zijn voor hun voer geheel afhankelijk van kokkels en nonnetjes, iets kleinere schelpdieren."

"Toen de Zuiderzee indertijd IJsselmeer werd, was het argument ook dat schadelijke gevolgen niet zeker waren," zegt Voss. "Vervolgens heeft zich achter de Afsluitdijk een ecologische ramp voltrokken. In twee jaar waren de daar groeiende wieren allemaal verdwenen. Ook de rotzooi van binnenschepen, die via de IJssel het meer instroomde, kon nergens meer heen. De Waddenzee is een nog complexer ecosysteem."

In het begin van de jaren zestig kreeg de NAM – een werkmaatschappij van Shell en Esso – een eeuwigdurende concessie voor winning van al het Nederlandse aardgas. In 1984 gaf de toenmalige minister Andriessen van Economische Zaken toestemming voor proefboringen in de Waddenzee. Een moratorium, dat de Wadden tien jaar rust zou gunnen, liep onlangs af. Boren maar, vond het kabinet, als dat tenminste geen "onherstelbare schade" oplevert. Maar de Kamer sprak zich, met uitzondering van de VVD, sowieso uit tegen boring. Zuchtend trok het kabinet zich terug in het Catshuis. Nadat een groep wetenschappers verdeeld en twijfelend advies uitbracht, kon ook nieuw overleg met de NAM geen oplossing brengen voor de verdeeldheid binnen het kabinet. Op 3 december (toen deze Tribune gesloten werd) stelde het opnieuw de beslissing uit.

Met een oppervlakte van 8000 km2 zijn de Wadden het grootste natuurgebied van West-Europa. Ongeveer eenderde hoort bij Nederland, de rest valt onder Duitsland en Denemarken. Het unieke van de Waddenzee is de invloed van eb en vloed. Nergens ter wereld is een groter gebied waar de getijden vrij spel hebben. Elke dag voert de vloed nieuw zuurstof- en voedselrijk water aan uit de Noordzee. In de ondiepe Waddenzee ontwikkelen zich vervolgens enorme hoeveelheden plankton. Dat garandeert een overvloedige maaltijd voor wormen, schelpdieren en garnalen. Die lokken vogels en vissen en dus ook vis etende vogels en zeehonden. Allemaal in onvoorstelbare aantallen.

Ecologische verandering in het waddengebied heeft gevolgen voor de vogelstand over de hele wereld. De Wadden vormen een tankstation voor tientallen vogelsoorten uit bijna het hele noordelijk halfrond. Van sommige vogelsoorten is meer dan de helft van de wereldpopulatie er een deel van het jaar te vinden. Net als de rotgans is de kanoet van oorsprong een noorderling. De ene ondersoort broedt aan de arctische kust – bij de Baltische staten rechtsaf – en overwintert op de Wadden. Zijn neefje is in de zomermaanden in Siberië, slaat in het waddengebied proviand in en vliegt daarna door naar Afrika. "Jaren geleden zat ik zomers lang in Siberië om kanoeten te ringen," vertelt Spaans. "En niets is leuker dan vijfduizend kilometer verder, bij wijze van spreken in mijn achtertuin, een kanoet te ontdekken die ik jaren eerder een ringetje om de poot heb geklemd. Alsof je weer een oude vriend tegenkomt."

"De mens laat op alle niveaus zijn sporen achter. Steekt hij geen pijpen de grond in, dan gooit hij zijn rotzooi wel neer"

De tocht wordt vervolgd, over de zeedijk in noordelijke richting, waar Bernhard en Christoph drooggevallen zandplaten verwachten. In het grauwe water dobberen twee eidereenden. Plots neemt het mannetje en duik en komt een seconde of tien later boven met een mossel in zijn snavel. Zijn vrouwtje – onder het motto: we zijn in gemeenschap van goederen getrouwd en dat zal je weten ook – zet de achtervolging in om manlief zijn hapje te ontnemen. Te laat. Hij heeft de buit al met schelp en al ingeslikt. "Die beesten hebben zo'n gespierde maag, dat ze er de schelp mee kunnen kraken," weet Christoph. Kanoeten doen hetzelfde met kokkels, maar die mogen niet groter zijn dan een centimeter."

Zandplaat in zicht. En kanoeten. Knus op een kluitje staan ze tot de enkels in het water in het natte zand te prikken. Sensoren in de snavel verraden de aanwezigheid van schelpdieren, die gulzig soldaat worden gemaakt. "Moet je je voorstellen hoe elastisch die maagwand is," zegt Spaans, terwijl hij tussen duim en wijsvinger een miniem kokkeltje probeert te kraken. "Tijdens de trek wordt de maagwand als brandstof gebruikt en verkleint hij zich van de grootte van een stevige walnoot tot zeg maar kokkelformaat. Na aankomst hier, is hij binnen een week weer op oude grootte en sterkte. Fantastisch hè?"

Intussen heeft Christoph de telescoop tevoorschijn gehaald en schat de kanoetenclub zo'n vijfhonderd vogel groot. "Als je hier doorheen kijkt, zie je dat vogels aan de buitenrand net iets onrustiger zijn dan de rest. Zij staan op wacht." En niet voor niets. Plots is er paniek in de tent en vliegt de hele avifauna als door een bij gestoken op. Een sperwer heeft het op de jongste en zwakste kanoeten voorzien. Hij laat de groep een paar keer nerveus van links naar rechts zwermen, besluit dan dat het de moeite niet waard is en neemt de kuierlatten. Poeh, poeh dat was wat! Gauw een kokkeltje voor de schrik.

Christoph, die nog wat ringen wil tellen, achterlatend, rijden we verder. Dijkje op, dijkje af. Hé, zijn dat kleine zwanen, daar in dat gerooide bietenveld? Nee, soepganzen classificeert Spaans de tamme vogels ter zake kundig. Bij de "slufter" aan de noordwest kant van het eiland houden we halt. Achter een lage duinenrij ligt als een ooit effen groenen deken, die nu door jaren van gebruik en wassen op de ene plaats is verkleurd en op de ander ruw geworden, de slufter. Groen, bruin en goudtinten, gras, mos en andere vegetatie lopen vloeiend in elkaar over en worden doorkruist door smalle kreken die van achter de duinen uit de Noordzee komen. Zo'n tien keer per jaar loopt het gebied onder. De strook rommel – plastic colaflessen, lege chipszakken en wat dies meer zij – geeft aan tot hoe hoog het water komt. "De mens weet ook op alle niveaus zijn sporen achter te laten," bromt Spaans. "Steken ze geen pijpen de grond in, gooien ze hun rotzooi wel neer."

"Als je op de Veluwe zo tekeer zou gaan als op de zeebodem, zou er een ware ravage achterblijven"

Gaswinning op het wad leidt tot tientallen centimeters daling van de zeebodem. Het is onmogelijk te voorspellen wat de gevolgen van die bodemdaling zullen zijn. Wel staat vast dat ze nooit meer ongedaan kan worden gemaakt. Voorstanders van gaswinning bepleiten boren vanaf vaste wal met schuine boorpijpen om de eilanden te ontzien. Maar de bodemdaling wordt daar niet minder door. Bovendien betekenen boorinstallaties een grove inbreuk op het natuurlijke kustlandschap. Affakkelinstallaties – de beruchte "vlammenwerpers" – zullen ook 's nachts voor ernstige verstoring van de natuurlijke rust in het waddengebied zorgen.

Waddengas is helemaal niet geschikt voor het Nederlandse aardgasnet, omdat het gas een heel andere samenstelling heeft dan "de bel" uit Slochteren. De NAM wil het waddengas gebruiken om haar concurrentiepositie op de internationale markt te verbeteren. Met andere woorden: winst maken door exploitatie van Nederlands natuurgebied!

Via de vissershaven terug naar de veerboot. In het inmiddels doorgebroken zonnetje liggen de vissersbootjes te glimmen. Tussen netten en manden door lopen mannen in marineblauwe truien en dito mutsen. Op Hoop van Zegen, maar dan zonder Kniertje. "Mooi dat ze met die netten hele stukken zee zo'n zeven, acht keer per jaar omploegen en zo alle bodemfauna doen opschrikken," torpedeert Bernhard Spaans de idylle. "De Noordzee is een akker en de pest is dat je het niet ziet. Ze oogt altijd hetzelfde: water en golven. Als je op de Veluwe zo tekeer zou gaan als op de zeebodem, zou er een ware ravage achterblijven. Moet je eens zien hoe snel er beschermende maatregelen genomen zouden worden. Maar wat je niet ziet, bestaat niet en daar is het waddengebied de dupe van."

Het gevaar loert overal…

Overbevissing
De mosselstand in de Waddenzee was in 1991 totaal geëlimineerd. Met de kokkels gaat het hard dezelfde kant op. Kokkelvissers, uitgerust met enorme "stofzuigers", slurpen in no time hele zandbanken leeg. Daardoor worden woon- en broedplaats van vele waterdieren omvergewoeld.

Militair oefenterrein
Op Vlieland en in het Lauwersmeer heeft het Nederlandse leger oefenterreinen aangelegd. Lege hulzen van kogels blijven na de schietoefeningen op het wad achter en verdwijnen in het milieu. Tankbommen en mitrailleurvuur veroorzaken overlast tot in Harlingen en Texel. In de laagvlieg zone boven het oostelijk waddengebied bezorgt de luchtmacht zeehonden een hartverzakking door met F16 vliegtuigen de rust aan flarden te scheuren.

Massatoerisme
Elk jaar komen meer en meer toeristen naar de Waddeneilanden. Niet alleen in het hoogseizoen, wanneer surfers en jetskiërs de rust komen verstoren, ook in voor- en najaar banjeren wadlopers en andere recreanten rond. Precies in de perioden van vogeltrek, als de storingsgevoeligheid het grootst is. De eilandbewoners zijn inmiddels tot de conclusie gekomen dat het wel een tandje minder mag. Dit tot groot ongenoegen van projectontwikkelaars, die dure hotels en dito voorzieningen in de planning hebben.

Gepubliceerd in december 1999

Jagen op jagers - Op pad met milieudetective Harry Voss

2007-11-03T05:46:00.000-07:00

Was Remi Poppe de schrik van de Botlek, in de jagerswereld kunnen ze zijn nieuwe collega Harry Voss (rechts op de foto) wel schieten. Sinds kort is hij aangetreden als extra ogen en oren van het Kamerlid in "het veld". De grootste liefde van Voss is de natuur en zijn grootste afkeer de plezierjacht. Zo gaat hij regelmatig de Veluwe op om het plezier van menig jager te vergallen. De Tribune trok de kaplaarzen aan en ging mee.

Vroeg 's morgens verzamelen de activisten van de SP en De Faunabescherming (voorheen Kritisch Faunabeheer) zich op een parkeerplaats in de bossen tussen Nunspeet en Epe. Gisteravond kwam de tip binnen dat er vandaag een drijfjacht zou plaatsvinden. Na een dik uur baggeren over rulle zandpaden is er echter nog geen jager in zicht. Dan gaat de GSM. "Ze zijn gesignaleerd," roept Voss. Na een sprintje zien we ze zitten aan de kant van de weg, op hun opvouwbare driepootkrukjes. Vlakbij staat een politiebusje met twee agenten. Op Voss' vriendelijke "goedemorgen" wordt niet of grommend gereageerd. Tussen de bomen loopt een twintigtal drijvers in gele regenpakken van de ene naar de andere kant van het perceel. Een enkele ree vlucht weg. Onnodig, want die mag niet geschoten worden in een drijfjacht. Zwijnen wel. Die worden rechtstreeks het schootsveld van de jagers in gedreven. Niks edele strijd tussen mens en natuur, gewoon vissen in een aquarium!

"Natuurlijk wordt er bijgevoerd, anders valt er niets te schieten"

Er is echter geen zwijn te bekennen en de "drift" wordt afgeblazen. "We gaan lunchen," roepen de jagers naar de activisten. En, in de hoop ze af te schudden: "Hebben jullie ook een uur pauze."

"Ik geloof er niks van," zegt Niko Koffeman van De Faunabescherming en zet de achtervolging in. Een paar honderd meter verderop blijkt de "lunch" inderdaad te bestaan uit een snelle kop koffie en een borrel in het veld. "Hoe kan je in godsnaam behoorlijk schieten met drank achter je kiezen?" wil Harry Voss weten. "Levensgevaarlijk!" De aangesproken jager draait van hem weg en geeft geen antwoord. "Joh, die zwijnen zijn zo bijgevoerd en volgevreten, die raak je in beschonken toestand ook nog wel," grapt een collega-faunabeschermer. Dat steekt. "Er wordt absoluut niet bijgevoerd!" protesteert H. Heuvelman, organisator van de jacht, hevig verontwaardigd. De scheepsmagnaat uit Krimpen aan den IJssel pacht het landgoed en heeft er twee ton per jaar voor over om hier met een select groepje genodigden vier maal per seizoen te jagen. "Ik heb op de vergadering van de jagersvereniging persoonlijk voor elkaar gekregen dat het bijvoeren gestopt werd. Het is ook niet nodig. De varkenspopulatie groeit zo explosief. We moeten ze wel afschieten, anders loopt het helemaal uit de klauw." We vragen het na bij een drijver. Met Heuvelman veilig buiten gehoorafstand, vertelt die dat er wel degelijk wordt bijgevoerd. "Anders valt er toch niets te schieten?" Het bijvoeren levert zulke sterke zeugen op, dat ze in plaats van één maal, twee keer per jaar biggen en daarmee een aanzienlijke kudde potentiële jachttrofeeën produceren.

"Als de politie je beste kameraad is, is er een boel mogelijk"

Met de faunabeschermers op de hielen zet het gezelschap zich in beweging, op weg naar de volgende "drift". Een potig zwijn steekt in paniek het pad over. Een jager legt aan en vuurt. Mis. Het tweede schot is wel raak. Als we gaan kijken, ligt het dier in het struikgewas. Hij ademt zwak en er stroomt bloed uit de bek. Terug op het zandpad loopt de jachtopziener, tevens bijzonder opsporingsambtenaar (boa), met priemende vinger op ons af. "Jou, jou en jou zag ik buiten het pad lopen." Hij spreekt enkele woorden door een portofoon en meteen scheurt het politiebusje de hoek om. Onder geamuseerde blikken van een jager en zijn vrouw maakt de boa, na enig gehakketak zelf proces-verbaal op. Koffeman voelt dat er iets niet klopt. Tegen de toegesnelde Heuvelman zegt hij: "Je opzichter is gewoon in particuliere dienst, ingehuurd door de jachtcombinatie. Volgens mij heeft hij alleen maar bevoegdheid in jachtzaken. Als we dit laten voorkomen, krijgt u problemen." Heuvelman's nonchalante schouderophalen blijkt maar schijn. Even later deelt hij ons mee ‘het er nog eens over gehad’ te hebben en dat de processen-verbaal zijn verscheurd. Als de politie je beste kameraad is, is er een boel mogelijk.

Met een touw om zijn snuit wordt het dode zwijn afgevoerd. Het groene takje in zijn bek wrijft hem de nederlaag nog eens extra in. Het beest heeft flink gebloed. "Dat komt door de munitie die ze gebruiken," weet Harry Voss. "Die hollow point kogels exploderen in het lijf en laten enorme wonden achter. Schiet zo'n ding in een big en je rijt het hele beest aan stukken."

Na drie driften en twee dode zwijnen begint het te schemeren. "'t Is afgelopen," gebaart de agent. Eerst zien dan geloven, denken Voss en Koffeman. En inderdaad, een perceel verder worden de jagers één voor één gedropt en staan de activisten er weer met hun neus en camera bovenop. "Niet om jullie bang te maken," probeert Oom Agent het nog één keer, "maar ik hoor net dat er nu wordt ingebroken in de auto's op de parkeerplaats." "Moet jij daar dan niet heen?" Nee.

De kans is groot dat dit de laatste hobbyjacht was

De kans is groot dat dit de laatste jacht was. Behalve de publieke opinie, keren ook grote terreinbeheerders als Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer zich tegen de drijfjacht. Bovendien bespreekt de Kamer binnenkort een voorstel dat zwijnen, edelherten en damherten pas als "wild" mogen worden aangemerkt, als ze een leefgebied van minstens 15.000 hectare hebben. Dit betekent dat ook de jachtpartijen in het Kroondomein (7000 hectare groot) eerdaags wettelijk tot het verleden behoren. Gelet op de nieuwe samenstelling van de Tweede Kamer, waarin tachtig parlementariërs zich volgens hun partijprogramma's tegen de hobbyjacht moeten uitspreken, is de verwachting dat genoemde maatregel zonder problemen zal worden aangenomen.

Gepubliceerd in januari 1999

Foto © Rob Voss

Prins voor één dag - Theatergroep brengt zon in het leven van ernstig verstandelijk gehandicapten

2007-10-28T01:03:00.000-07:00

Bij de vele bezuinigingsrondes in de gehandicaptenzorg gaat het mes als eerste in de dagbesteding. Uitstapjes, feestjes en andere activiteiten blijken niet meer dan een sluitpost op de begroting. ‘Doodzonde,’ vinden Margo Lötters en Elco van Alphen van Theater De Lachende Zon, gespecialiseerd in voorstellingen voor de ernstigst verstandelijk gehandicapten. ‘Zonder goede dagbesteding rest voor die mensen alleen nog dodelijke verveling, isolement en zelfs regelrechte gedragsproblemen.’

De gymzaal van het Westerhonk in Monster. Zonder praten dirigeert Elco van Alphen het publiek, bewoners en begeleiders naar de tuinstoelen die in een grote cirkel staan opgesteld. Margo Lötters zit achter de piano en speelt zacht een vrolijk wijsje. De twee hofnarren heten de edellieden welkom in Paleis Mindor.

In het luchtkasteel Paleis Mindor staan de edellieden, dat wil zeggen de verstandelijk gehandicapten, centraal. Zij worden vergezeld door een hofhouding van ouders en begeleiders. Iedere edele komt uit een ander land en spreekt een andere taal. De hofnarren Margo en Elco ontvangen hen, bestuderen hun taal, hun unieke manier van bewegen en hun eigen klanken. Zo leggen zij contact met de edellieden.

Eén man wil niet zitten. Hij draait rondjes om zijn as en slaat met zijn linkerhand in het niets. Margo gaat voor hem staan, draait ook rond en maakt dezelfde beweging met haar hand als hij. Na een paar rondjes beseft hij dat hij nageaapt wordt. Heel even staat hij stil. ‘Heu,’ bromt hij vriendelijk en draait verder.

Nicole slaat vanuit haar tuinstoel de gang van zaken wantrouwend gade. Van onder haar zwarte pony kijken nog zwartere ogen naar Margo. Wanneer deze op haar toeloopt en voor Nicole neerhurkt, draait ze haar hoofd af. ‘Hee-ja hee-ja hee,’ zingt Margo zacht. Ritmisch klopt ze op Nicole’s knie en op de zijkant van haar sportschoen. ‘Hee-ja hee-ja.’ Nicole geeft geen sjoege. Margo houdt het een minuut of twee vol, maar besluit dan de zaak niet te forceren en loopt verder.

‘Het drong niet tot ze door dat er iemand op dat podium stond, laat staan dat die persoon iets voor hen aan het doen was’

Elco van Alphen en Margo Lötters werkten jarenlang zelf in de zorg. Hij als activiteitenbegeleider, zij als muziektherapeute. ‘Het viel ons op dat wanneer er iets cultureels georganiseerd werd, dat veel te grootschalig gebeurde. Er werd bijvoorbeeld een clown ingehuurd – en vaak ook nog een heel slechte. Bewoners met een hoger niveau, de mensen met het Downsyndroom op de eerste rij, vonden dat vaak nog wel lollig. Maar je kon zien dat alles de ernstig verstandelijk gehandicapten volledig voorbij ging. Het drong volstrekt niet tot ze door dat er iemand op dat podium stond, laat staan dat die persoon iets voor hen aan het doen was. Nee, vind je het gek, op honderd meter afstand! Bovendien sloot het helemaal niet aan op hun belevingswereld.’

Speciaal voor het laagste niveau verstandelijk gehandicapten maakten Van Alphen en Lötters – behalve in de zorg, ook goed thuis in de theaterwereld – het programma ‘Mooi Weer’. Door middel van geluid, geur en beweging zochten de acteurs een ingang bij het publiek. Daarna volgden ‘Wat wil jij?’ en ‘De verhuizing’. De laatste voorstelling kwam tot stand op verzoek van een instelling die bewoners wilde voorbereiden op een naderende verkassing. Wat met de huidige schaalverkleining en decentralisering van instellingen een veel voorkomend verschijnsel is.

Zoals overal in de zorg, kreunen ook de gehandicapteninstellingen onder bezuinigingen. Theater De Lachende Zon merkt dat duidelijk in het aantal boekingen. ‘Instellingen moeten met veel minder toekomen en de potjes voor extra dingen zijn vrijwel op,’ zegt Van Alphen. ‘Cultuur lijkt per definitie een sluitpost op de begroting en wordt in de bezuinigingsronde als eerste geschrapt. Sommige instellingen balanceren op het randje van faillissement. Er wordt dan zo’n crisismanagementteam op losgelaten dat zelfs voor het gebruik van een potlood wil weten of het wel op de begroting staat.’ Om de voorstellingen te kunnen blijven geven, is De Lachende Zon naarstig op zoek naar alle mogelijke subsidiepotten. ‘Zo af en toe krijgen we wel geld uit particuliere fondsen, maar dat zijn eenmalige bijdragen om een productie op te zetten. Eigenlijk moet er structureel geld in ons theater gepompt worden.’

In een hoek van de gymzaal is Wim, een blonde jongen van in de twintig, druk in de weer met een tak waaraan een sliert wegwerkzaamhedenlint hangt met daaraan twee plastic balletjes. Wim heeft lange dunne benen in stevige bruine schoenen. De schouders in het PSV-shirt zijn hoog opgetrokken en zijn blik verlaat het speelgoed niet. Dan gaat hij op de grond zitten, vouwt zijn benen onder zich en sleept de ballen over de vloer van links naar rechts. Elco neemt voor hem plaats in kleermakerszit en tikt wat tegen de ballen. Even kijkt Wim verstoord, maar besluit dan dat de man in de blauwgestreepte Obelix-pofbroek geen kwaad kan en laat hem begaan. Elco pakt een van de ballen en stuitert deze op de grond. ‘Boeiend,’ lijkt Wim te denken en doet hem na. ‘Eéééh!’ prijst Elco. Dan is het stil. Een paar bruine en een paar blauwe ogen kijken elkaar aan. Er is begrip tussen de twee mannen.

Heel langzaam groeit het besef dat cultuur wel degelijk besteed is aan ernstig verstandelijk gehandicapten

Van Alphen: ‘Degenen voor wie wij spelen is de groep voor wie het minst gedaan wordt. Ze wonen helemaal achteraan op het terrein en worden ook binnen de zorg achtergesteld. We zijn bijvoorbeeld eens uitgenodigd mee te werken aan een televisiespotje dat donaties zou moeten genereren. Op het laatste moment zag de regisseur ervan af omdat onze groep niet ‘publieksvriendelijk’ genoeg zou zijn, ze leverde niets op. Hij meende dat mensen eerder de buidel zouden trekken voor de vrolijke, gezellige Jostiband-mongool.’

Maar heel langzaam groeit het besef dat cultuur wel degelijk besteed is aan ernstig verstandelijk gehandicapten. Juist doordat ze zo weinig kunnen, zijn hun dagen vaak eentonig. ‘Klopt,’ zegt activiteitenbegeleider Aad Stierman. ‘Gehandicapten van een hoger niveau komen de dag wel door, maar voor deze groep is het heel moeilijk vast te stellen wat ze leuk vinden. Lang werd er gedacht dat ze met niets te boeien waren, dus werd er ook nauwelijks geïnvesteerd in hun dagbesteding.’

De Vereniging voor Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) trok in 1997 aan de bel met de campagne ‘Over het hoofd gezien’ en wist inderdaad wat aandacht en geld los te krijgen. Sinds drie jaar verstrekt het Rijk extra financiële middelen voor de dagbesteding van ernstig verstandelijk gehandicapten, maar dat heeft vooralsnog weinig zoden aan de dijk gezet. Het geld is grotendeels opgegaan aan de verbetering van de CAO, capaciteitsuitbreiding , cursussen en aanpassingen aan de gebouwen. Eind vorig jaar concludeerde de Gezondheidsraad in een advies aan staatssecretaris Vliegenthart dat er voor de dagbesteding van een ernstig verstandelijk gehandicapten ‘nog steeds sprake is van een achterstand in kwalitatief en kwantitatief opzicht’. Dit jaar is wederom geld uitgetrokken, ongeveer 46 miljoen gulden. ‘We zijn blij dat er eindelijk aandacht is voor deze groep,’ zegt een woordvoerder van de VGN, ‘maar er moet zo’n enorme inhaalslag gemaakt worden dat er veel méér geld bij moet.’

Kleine Feisal geniet het duidelijkst van allemaal. De stralende ogen van het achtjarige jongetje laten Elco en Margo, ook wanneer ze verderop in de zaal zijn, geen seconde los. ‘Aa-haaah,’ zegt hij als Elco op een geven moment zijn dwarsfluit pakt en rustige, dromerige muziek de zaal instuurt. Enthousiast laat Feisal zijn rolstoel op en neer wiebelen. Ook op de stuurse Nicole lijken de fluittonen effect te hebben. Ze zit nog steeds in dezelfde houding als waarin Margo haar achterliet – benen over elkaar, handen ineengevouwen onder de kin – maar op de een of andere manier heeft haar gezicht een zachtere uitdrukking gekregen.

Boing, boing boing, klinkt de grote trom. Het bal is ten einde. Van elk van de edellieden wordt persoonlijk afscheid genomen. Prinses, Nicole..! Met een diepe buiging wordt Nicole voorgesteld. Elco en Margo zetten een liedje in. Hallo Nicole, Nicole hallo. Nicole, Nicole, Hallo Nicole! Hallo Nicole! Een glimlach breekt door op het eerst zo brommerige gezichtje.

‘Met heel simpele dingen weten ze de aandacht van onze bewoners te trekken. Wij zoeken het toch vaak veel te moeilijk’

‘Fantastisch mooi,’ verzucht begeleidster Amenita Penning. ‘Met heel simpele dingen weten ze de aandacht van onze bewoners te trekken. Wij zoeken het toch vaak veel te moeilijk.’ Aandacht trekken is één ding, maar vinden de bewoners het ook leuk? Penning is overtuigd van wel. ‘Een jongen als Wim, met die balletjes, reageert gewoonlijk helemaal niet best op geluiden en onrust. Als hij te veel prikkels binnenkrijgt smeert hij hem gauw. Nu bleef hij erbij en pakte uit zichzelf de tamboerijn op. Ook de dwarsfluit vonden veel bewoners mooi. Ik vrees dat ik nu moet gaan leren fluitspelen.’

Gepubliceerd in September 2000
Foto: © Susanne van de Kerk

En niets tussen ons blijkt veranderd

2007-10-19T12:43:00.000-07:00

Als de Liefde in de poëzie een naam zou moeten krijgen, dan heette zij Tineke. Ieder die iets van het werk van Leo Vroman heeft gelezen, kent haar. De frequentie en de tederheid waarmee zij wordt beschreven doen vermoeden dat zij wel de liefste vrouw moet zijn uit de Nederlandse letterkunde. Nu schrijft Tineke, of voluit Georgine Sanders, terug. En heeft ze niet alleen een naam maar ook een stem gekregen.

In het prachtige bundeltje Alles aan elkaar schrijven Leo Vroman en Georgine Sanders elkaar briefachtige biografische gedichten. Zoals, in ieder geval van Vroman, te verwachten staat hun liefde centraal. Al lezende ontspint zich het verhaal. Over de oorlogsjaren die Vroman en Sanders gescheiden van elkaar doorbrachten – hij zat in een concentratiekamp in Oost Indië waar hij terechtkwam toen hij mei 1940, vanwege zijn joodse afkomst, overhaast uit Nederland was vertrokken.
Waarom droom ik toch altijd weer / dat ik op reis moet zonder jou / heb ik nog niet genoeg berouw / van die ellendige eerste keer?

Na de oorlog ging Leo Vroman in New York wonen. Zijn verloofde Tineke, die hij zeven jaar niet had gezien, kwam in 1947 ook naar Amerika en de dag na haar aankomst trouwden zij. Zij was de inspiratie voor Vromans eerste verhaal "Tineke" dat een jaar later verscheen en dat de volwassenwording van een jong meisje beschrijft.

Georgine peinst over het slechte huwelijk van haar ouders en hoezeer ze hen beiden beter dan elkaar had gegund: maar dan, bedenk ik, was ik nooit geboren. Waarop Vroman antwoordt:

Maar nu in alle ernst schat / het gaat ons om het wonder dat / uit een verward vervloekt verbond / een zegening voor mij ontstond / terwijl uit gelukzalig slapen / van mijn verliefde ouderpaar / alleen maar een onhandelbaar / stel krengetjes werd geboren.

Afwisselend schrijft de een en reageert de ander. Over seizoenswisselingen in Texas, over de jeugdjaren van hun twee dochters. Over de huisdieren die de meisjes hadden. Over dat er in het bejaardentehuis waar ze wonen geen huisdieren zijn. De gedichten zijn lief in hun bedrieglijke eenvoud. Benijdenswaardig ook. Hoe hartverwarmend is het, om in een tijd waarin liefdesrelaties per definitie eindig lijken te zijn, te kunnen lezen:

maar wanneer jouw hand de mijne omvat / en onze vingers vinden elkander / dan vallen die zestig jaren weg / en niets tussen ons blijkt veranderd.

Toch is er een zekere een dreiging die de hele bundel op de achtergrond voelbaar is. Aftakeling, ziekte en het vooruitzicht van de dood dringen zich op. Onschuldig beginnende ongemakken, ‘een droge hoest die niet minder werd’, en koorts en angst veroorzaakt. Die maakt dat Georgine moet ingrijpen, om raad vragen en medicijnen moet halen. 'In de wetenschap, dit was maar voorspel.' Moedig probeert Vroman in het volgende gedicht de situatie wat te verluchtigen:

Sinds mijn jeugd sterf ik mij al een aap / en voel het einde als een aanvang werken.

Toch moet hij de realiteit onder ogen zien. Hij doet dit in “Lidia Time” het ontroerendste gedicht dat het boekje rijk is, en verhaalt van het donkerzwarte meisje Lidia dat een ‘ schaarsgevulde rolstoel’ voortduwt met daarin een ‘kreukelbesje’ dat volgens eigen zeggen nog prima bij de tijd is. Lidia moet haar echter souffleren hoe oud ze ook alweer is. Vroman eindigt dit gedicht met:

Lidia, als ik mijn leeftijd ben vergeten / kom dan terug en leg je hete / handje op mijn koud vel over been / wat ik ook doe, waar ik ook ben / nee, sla je armen om ons beiden heen / zodat ik Tineke nog herken.

Zo hoort liefde te zijn. En met minder zou niemand genoegen moeten nemen.

Dagboek van een ontheemde

2007-10-19T12:25:00.000-07:00

‘Wat is er eigenlijk veranderd door de Grote Verandering?’ vraagt de schrijver Imre Kertész zich af in Ik, de ander. ‘Ik heb mijn persoonlijke vrijheid teruggekregen – de deur van mijn cel waarin ik veertig jaar lang gevangen heb gezeten is open gegaan, en misschien is dit feit al voldoende om me in verwarring te brengen. Je kunt vrijheid niet ervaren op de plaats waar je geknecht bent.’ Na de Wende is zijn moederland Hongarije een vreemde geworden voor Kertész. En hij een vreemde voor zichzelf en anderen.

Vrienden en bekenden verwijten Kertész te zijn veranderd, als mens en als schrijver. Hij zou zijn diepzinnigheid en scherpte hebben verloren. ‘Wat? Zou mijn diepzinnigheid enkel door mijn gevangenschap en het infantilisme van de dictatuur zijn gevoed?’

Dolend door Boedapest Berlijn, Wenen, München, Hamburg, Tel Aviv en Amsterdam waar hij als gevierd schrijver onthaald wordt om lezingen te geven – ‘Niets is zo fnuikend als het gevoel invloed te hebben op anderen en niet eens te weten wie je bent.’ - zoekt Kertész naar zijn identiteit. Is hij Jood, Hongaar, intellectueel, dissident? In ieder geval is hij het product van de dictatuur. Als vijftienjarige jongen overleefde hij Auschwitz en werd na de Tweede Wereldoorlog bevrijd uit Buchenwald. Bevrijding blijkt slechts betrekkelijk, het is eerder een overplaatsing naar een gevangenis van andere signatuur, het stalinisme, dat hem veertig jaar lang achter het IJzeren Gordijn zowel in fysieke als intellectuele zin iedere vrijheid ontzegde. Lange tijd kon zijn werk in Hongarije niet gepubliceerd worden. Kertész hield zich in leven door het vertalen van Freud, Nietsche en Wittgenstein. Na de Wende, tien jaar geleden werd alles anders. Vanaf zijn tienerjaren was Kertész identiteit bepaald door zijn gevangenbewaarder. Wie zegt nu wie hij is, wie geeft hem nu reliëf? Kertész beseft dat de veranderde omstandigheden een herijking van zijn wezen eisen, wanneer hij op het schutvel Rimbaud citeert aan wie Ik de ander zijn titel ontleent: ‘‘Ik’ is een fictie waarvan wij hoogstens medescheppers kunnen zijn. Ik is een ander.’ Een vaststelling die de zaken er eerder moeilijker dan makkelijker op maken. ‘Ik en mijn leven zijn afhankelijk van elkaar, zijn aan elkaar over geleverd. Dat zou overigens niet zo erg zijn, maar welk brokstuk van dit gespleten leven is Ik?’

Door alle beschouwingen heen klinkt de angst dat met het verdwijnen van het communisme ook Kertész creativiteit, kracht en inspiratie zou zijn uitgeroeid.

Herinneringen aan de holocaust en het communisme versterken elkaar en lopen door elkaar heen. ‘God schiep de wereld en de mens schiep Auschwitz.’ Nog steeds is Kertész uiterst somber over de toekomst van Europa. ‘Gisteren heb ik de dolende ridders van onze moderne tijd gezien (…) Opeens doemde uit de voetgangerstunnel een merkwaardige horde op: acht a tien zich onbeholpen bewegende gedaanten met kaalgeschoren schedels, gekleed in camouflagepakken. Een van deze Nibelungen had een lange knuppel in zijn hand. Ze sjokten zwijgend achter elkaar aan door het onwezenlijke nevelachtige licht, een droevig maar tegelijkertijd een bloeddorstig groepje jongeren dat – wie weet wat voor kwalijke dampen uitasemend op jacht was naar mensenvlees. In die camouflagepakken zagen ze eruit als gevlekte hyena’s; hyena’s die met lome maar niet aflatende haat naar een slachtoffer speurden.’

Niet alleen Kertész moet zichzelf hervinden, Hongarije als natie is op drift. Wanneer de organisatie van een conferentie ‘een dialoog tussen Duitse en Hongaarse intellectuelen’ zijn op het laatste moment bedankt voor zijn bijdrage omdat hij altijd maar over een onderwerp zou schrijven (Auschwitz) en derhalve geen geschikte vertegenwoordiger van het Hongarije zou zijn vermoedt hij hier direct antisemitische motieven achter en merkt hij op: ‘de aan een vadercomplex lijdende, perverse Oost-Europese ziel, die misvormd is door het besef tot een kleine natie te behoren, kan kennelijk niet zonder een grote onderdrukker op wie ze haar historische misère kan afschuiven. Ook heeft ze een zondebok nodig om haar door dagelijkse fiasco’s voortgebrachte agressie op af te reageren, waarvoor ze minderheden gebruikt. Hoe zou iemand, die zich onafgebroken zorgen maakt om zijn typisch Hongaarse identiteit, zonder antisemitisme ooit een identiteit kunnen verwerven. Wat is die typisch Hongaarse identiteit eigenlijk? Eigenlijk kan ze alleen met negatieve karakteristieken worden gedefinieerd, waarvan de eenvoudigste – laten we er niet omheen draaien aldus luidt: Hongaars is wat niet joods is.’

Van Imre Kertész zou je iedere zin willen citeren. Ik de ander is het aangrijpende dagboek van een ontheemde, van een man op zoek naar zichzelf naar zijn plaats in de nieuwe wereldorde. Ik de ander veegt de vloer aan met de associaties die wij in het Westen hebben met de woorden omwenteling (Oost-Europeanen die juichend de Muur aan brokken hakken en vallende standbeelden van dictators) en woord bevrijding (Canadezen, chocola en wederopbouw). Vrijheid zo blijkt, behelst meer dan afscheid van ellende en de verzekering dat alles goed zal komen.

Gepubliceerd in oktober 2001
Foto: Isolde Ohlbaum

‘Er is een oerverwantschap tussen de bijbel en het socialisme’

2007-10-15T14:04:00.000-07:00

'Religie en socialisme mixt wél,' meent Huub Oosterhuis. Meer dan de christen-democratische partijen draagt de SP volgens hem het gelijkheidsvisioen van de bijbel uit. 'Er bestaat een nauwe geestverwantschap tussen de profeet Amos en Karl Marx.' Een inspirerend gesprek met de dichter, priester én SP'er.

'Ik vind dat ik socialist moet zijn. In de jaren '70 heb ik me vanwege Den Uyl, ik was eigenlijk PPR-lid, ook aangemeld bij de PvdA. Ik was de mening toegedaan dat je van meerdere partijen lid moest wezen, als deze elkaar niet uitsloten. Er zou een soort oecumene binnen links moeten zijn van PSP, PPR, CPN en PvdA. Dat vond ik toen. Ik ben nog steeds PvdA-lid, dat lidmaatschap heb ik niet opgezegd, maar ik heb geen verwantschap meer met de partij. U kijkt alsof dat een soort overspel is…'

Dat is slechts verbazing. Hoe kunnen zowel de PvdA als de SP u aanspreken?
'Wat mij aanspreekt in de PvdA is iets van het verleden: de partij van Den Uyl, zijn werk De kwaliteit van het bestaan. Er zit een duidelijke ethiek in dat document. Ik hoorde daarin een echo van de joods-christelijke traditie. Er was gezocht naar een politieke vertaling van het bijbelse gerechtigheidverhaal. Als je christen bent moet je daar een politieke vertaling aan geven, vind ik. In de SP zie ik een duidelijke getuigenispartij, een die opkomt voor mensen en niet meeloopt in de gangbare tred. Dat zie ik volstrekt niet in christen-democratische partijen. Het morele gezag van mensen als Jan Marijnissen en Remi Poppe is groot. Dat vertaalt zich misschien niet direct in stemmen of zetels, maar is er wel degelijk.'

Wat mist u dan bij de christen-democraten?
'Die verwoorden op geen enkele wijze dat profetische verhaal, het gerechtigheidvisioen. Het opkomen voor de uitgebuitenen. Er zijn grote overeenkomsten tussen het joodse gerechtigheidideaal en het marxisme. Een fatsoenlijker wereld dan deze. Een waar mensen niet onder liggen, uitgebuit worden. Dat vind ik bij de SP terug. Een poging dat utopische element aan de gang te houden en weerstand te bieden aan de commercialisering, winstbejag. Dat vind ik niet terug binnen de traditie van de christen-democraten. Die kent een soort natuurlijke orde, door God geschapen, arm is arm en rijk is rijk. Daar staan dan wat charitatieve activiteiten tegenover, maar de christenen zaten toch altijd aan de kant van de macht. Ik hoop dat ik er binnen de SP mensen van kan overtuigen dat ze contact moeten maken met kritische christenen die niet op het CDA stemmen, die zich ongelukkig voelen in hun kerken. De radicaliteit van de bijbelse ethiek is verwant aan die van de SP. Het SP-standpunt in het euthanasiedebat is door veel meer mensen bijgevallen dan dat er voor de SP zouden kiezen. Daar liggen mogelijkheden. Erg veel SP'ers, vooral de ouderen, hebben een katholieke achtergrond En daarin over het algemeen ook een heel primair gevoel voor rechtvaardigheid.'

Is dat toeval, al die gesjeesde katholieken bij de SP?
'Misschien hebben ze de behoefte aan idealisme, aan bezield verband, dat ze niet in de kerk vinden. Een behoefte aan een 'wij'. Ergens mensen ontmoeten die ook zo denken. De katholieke aankleding van de godsdienst was altijd sterk op dat gevoel gericht. Ik denk dat het dat is waar die gesjeesde katholieken heimwee naar hebben. En dat vinden ze in de socialistische beweging.'

Socialisme en geloof mixen toch niet? Opium van het volk enzo…
'Socialisme is van huis uit bijbels gefundeerd. Deze wereld sturen en er wat van maken. Marx was een jood, wist heel goed waar hij het van had. Er bestaat een nauwe geestverwantschap tussen de profeet Amos en Marx. Je kan aan hun teksten zien dat ze op dezelfde manier naar deze wereld kijken. Door de ogen van de armen, door de ogen van de mensen die niets hebben en altijd het slachtoffer zijn. Zoals ook dichters als Herman Gorter en Henriëtte Roland Holst naar deze wereld keken. Er is een oerverwantschap tussen de bijbel en het socialisme. Dat weten te weinig mensen.
Dat hele gerechtigheidvisioen, dat het gaat om de weduwen, de wezen en de vreemdelingen, dat protest tegen de rijken wordt in de mond van God zelf gelegd. In Psalm 82 staat hij op tijdens de vergadering van de goden, een aandeelhoudersvergadering van, zeg maar, uitbuiters en wereldverdelers en zegt: 'Hoe lang nog het recht geloochend, de booswicht, de schender begunstigd? Doe recht de minste, het weeskind, de arme, beroofde, vernederde. Red hen die geen verweer hebben, doe hen ontkomen aan de hand van de schender.'

Vergadering der Goden? Zijn er dan meerdere?
'Nou en of, het wemelt van de goden en godinnen! Shell, Aandeelhouders… God is het woord voor wat mensen het hoogste achten. Geld, groei, bewapening. De bijbel is daarin een tegenverhaal. Recht doen, solidariteit, liefde. Dát is God, dat is de laatste waarheid.'

Maar God wordt ook regelmatig opgevoerd als legitimatie van bestaande verhoudingen die we maar te accepteren hebben. Niet echt een pleidooi voor de klassenstrijd.
'In de bijbel is de klassenstrijd voorspeld. Door profeten als Jesaja en andere grote jongens die zagen: dit gaat leiden tot klassenstrijd! Daar staan teksten over de rijken en de uitbuiters die onder de voeten der armen zullen worden vertrapt! Maar dat soort spreuken zijn altijd verpakt geweest in een christelijke bijbeluitleg, we beleven pas sinds een jaar of vijftig een andere. In mijn studietijd sloeg dat om toen Zuid-Amerikaanse bevrijdingstheologen meer nadruk legden op passages als deze en de bijbel lazen als een bevrijdingsverhaal. Dat is eeuwenlang weggemasseerd ten behoeve van het bondgenootschap tussen de kerkelijke en wereldlijke machthebbers. De figuur van Jezus, de partijganger van de armen is omgeduid tot de zoon van God, zelfs tot God, tot De Machthebber, dan verschijnt ineens dat beeld van Christus als een koning op een troon. Er zijn altijd bewegingen geweest in de kerk die dat doorhadden en tegenspraken. Dat waren ketters in de ogen van de gevestigde orde.'

Wat is de bijbel voor u?
'De godsdienst is mijn achtergrond, ik ben in de Roomse kerk opgegroeid, als priester gewijd en er vervolgens uit ontslagen. Ik heb de bijbel ontdekt als de diepste laag van het geloof, maar ook als de diepste laag van het socialisme. Voor mij is het een bron van hoop en van inzicht. Het analyseert situaties van onrecht, en corruptie. De bijbel is een tegenstem, een -tegenspraak. 'Gij die uw plannen smeedt, zegt Amos, om de misdeelden te doden, gij die praat in uzelf: 'ik koop ze voor geld, de minsten, voor een paar schoenen de armen.' Daarom wankelt de aarde.'

Even over uw tijd bij de Jezuïeten. U bent daar eigenlijk altijd tamelijk dwars geweest. Wat deed u er dan?
'Vragen stellen. Het niet eens zijn met een bepaalde gang van zaken, met een filosofie die de bestaande orde fundeerde en geen ruimte had voor tegenstemmen. Die evolutie veroordeelt, een typisch christelijk-kerkelijke leer die zijn vervolg had in een levensstijl die enerzijds hele hoge eisen aan je stelde en je anderzijds behandelde als een onmondig kind. Ik was twintig en dacht dit kan niet kloppen, dit was niet wat ik voor ogen had toen ik er in stapte. Ik had gedacht dat het vrijer zou zijn, dat er een bezield verband zou zijn.'

Inpakken en wegwezen zou je zeggen…
'Nee, zo makkelijk is dat niet. Dan zou het hele leven bestaan uit inpakken en wegwezen. Je hebt een ideaal, een droom. Bovendien heb je makkers, mensen die er net zo over denken als jij. Je praat met elkaar en met die professoren die jou lesgeven. Dan blijkt dat zij ook de andere kanten zien, maar het verhaal nu eenmaal zo vertellen zoals is voorgeschreven. Er ontstaat een milieu, een beweging van vragen en kritiek. We waren een steun voor elkaar en we dachten dat we ergens doorheen zouden komen. Door de terreur van het celibaat bijvoorbeeld. Ik was de spreekbuis van die beweging, het ging om een collega van mij. Het ging erom het recht te bevechten om als begin van een nieuwe kerkelijke situatie op bepaalde plaatsen – zeg in studentenpastoraten – gehuwde priesters te hebben. En om een nieuwe liturgie, niet in het Latijn en vanuit een nieuwe interpretatie van de bijbel, die van de bevrijdingstheologen. Daarover heb ik in Rome anderhalf jaar onderhandeld. Ook daar was een stroming die dat inzag. Maar zoals het gaat met stromingen, op een gegeven moment wordt een andere stroming sterker en mag de rest zijn bek houden. Dat is eigen aan het systeem. Ik hoop trouwens van dat soort systemen nooit iets tegen te komen in de SP. Ik vind dat altijd elke tegenstem moet blijven kunnen klinken, ook wanneer je de lijn van de meerderheid volgt in de besluitvorming. Het was in '69, naar aanleiding van een collega die wilde trouwen, dat wij hebben gezegd: 'We volgen een kerk niet meer die zo'n dictaat oplegt en we hebben wel wat meer op onze lever ook. De manier waarop jullie met totalitaire regimes omgaan bevalt ons ook niet.' Dat was een tirade die de kerk niet kon accepteren. Ik moest van de generale overste van de Jezuïeten in Rome voor de televisie mijn woorden herroepen. Dat weigerde ik. Uiteindelijk ben ik ontslagen. Het was niet mijn oorspronkelijke bedoeling om uit die club te gaan. Ik dacht: ik turn hem om in een andere richting.'

Beetje naïef misschien?
'Die overste die mij had laten vallen had eerder de kant van de Zuid-Amerikaanse bevrijdingstheologen gekozen. Tien jaar later werd hij door de paus hierom afgezet en vernederd. Naïef, misschien wel, maar het was de naïviteit van de hoop. Je bent deel van een groter proces. Je moet af en toe eens dingen durven zeggen in de hoop dat daar over tachtig jaar resultaten van te zien zijn.'

Raar eigenlijk. De gevestigde kerkorde heeft u buiten geschopt, maar in de kerken in het land bent u en zijn uw gezangen buitengewoon geliefd.
'Dat wat ik gemaakt heb, wordt door veel mensen herkend en opgenomen. De officiële kerk heeft daar inderdaad een ander oordeel over. Dat onderscheid moet je maken: de mensen die zondag naar de kerk gaan omdat ze iets willen horen dat hen optilt uit de sleur van materiële ellende. Daarmee beamen ze niet de strategie van de bisschoppen. In Den Bosch is een parochiekerk die zich volledig heeft vrijgemaakt van de gevestigde orde. Net als in de studentenekklesia in Amsterdam waar ik werkzaam ben, gaan ze daar volledig hun eigen gang. De pastoor daar kon niet tegen de bisschop van wie hij dit moest doen en dat moest laten. Toen hebben de leden van het koor gezegd: 'Stop er nu maar mee, je krijgt er alleen maar een maagzweer van die toestanden.' Ze hebben tegen de bisschop gezegd: 'Je hebt hier niets meer te maken en zijn het allemaal zelf gaan doen.' Zaterdagavond en zondagochtend hebben ze hun eigen diensten. Dat vind ik heel sterk. Hier kunnen vrouwen ook het woord voeren, en gehuwde mensen… Het is armoe troef, want als je geen geld van de kerk krijgt wordt het bedelen. En zij zijn de enigen niet. Zulke plekken, daar heb ik wat mee.'

Ondanks het feit dat Huub Oosterhuis (1935) eind jaren zestig uit de Jezuïetenorde werd ontslagen, zijn zijn liturgische teksten in katholieke kerken in het land nog steeds bijzonder populair. Oosterhuis was jarenlang directeur van de Rode Hoed, waar hij nu de studentenekklesia runt. Ook is hij redeacteur van Roodkoper, tijdschrift voor cultuur, religie en politiek, en bestuurslid van de Stichting 'Stop de uitverkoop van de beschaving'.

Gepubliceerd in september 2001
Foto: © Suzanne van de Kerk svdkerk@xs4all.nl

Pieter Varekamp - "De regering houdt Kosovo ver van ons bed"

2007-10-15T14:00:00.000-07:00

(een aantal jaar lang publiceerde Tribune iedere maand een straight-quote interview met een bekende Nederlander over een maatschappelijk onderwerp. De opmaak was altijd eender: een spread met een vrijstaand portret van de geïnterviewde op de rechterpagina.)

Vijftien jaar geleden was Pieter Varekamp de motor achter de meest succesvolle hulpactie die Nederland ooit heeft gekend. Ruim honderd miljoen gulden bracht “Eén voor Afrika” bijeen voor het hongerende continent. Nu in Kosovo de ellende in alle hevigheid is losgebarsten, vraagt hij zich vertwijfeld af waarom niemand nog heeft geprobeerd de actie te herhalen. Pieter Varekamp over de dilemma's en verantwoordelijkheden van de boodschapper van het wereldnieuws.

"Jaap van Meekren zag het in eerste instantie niet zitten dat ik de verslaggeving in wilde. Hij zag me liever aanblijven als regisseur en producer. Dat deed ik goed en Jaap hield de dingen graag zoals ze waren. Maar ik wilde op pad, verslag doen van wat er in de wereld gebeurde. En ik kreeg mijn zin. Jaap is voor mij hét voorbeeld van de televisiejournalist. Hij had waarden waar niet aan te tornen viel. Dat bleek toen ik in 1980 met hem meeging naar Oeganda. Wij waren met een hulptransport meegevlogen naar Kampala en reden vandaar twee dagen naar het noorden. Idi Amin was verslagen, maar soldaten die deel hadden uitgemaakt van zijn leger waren nu voor zichzelf begonnen en overvielen onder meer voedseltransporten. Wij reden door dat dorre land en zagen langs de kant mensen sterven. Nog nooit had ik met eigen ogen iemand zien doodgaan van de honger. Het was verschrikkelijk. In the middle of nowhere hadden duizenden zich met hun laatste krachten naar een missiepost gesleept, in afwachting van een hulptransport. Velen van hen hebben het voedsel niet meer zien komen. Met die verschrikkelijke beelden kwamen wij terug in Nederland. Ik vroeg Jaap of dit niet té erg was, of we dit wel konden laten zien. Hij zei: "We moeten wel." Nu kijken we dagelijks naar zulke beelden, maar in die tijd waren ze nog behoorlijk shockerend. Jaap introduceerde die avond de reportage met de woorden: "Dames en heren, we laten u deze verschrikkelijke beelden zien opdat u later niet kunt zeggen: Wir haben es nicht gewusst." Dat maakte een diepe indruk op me.

Jaap had zijn hart op de juiste plaats. Zo heb ik het zelf ook altijd geprobeerd te doen. Toch kwam het wel voor dat we dingen niet opnamen. Want het was bij tijd en wijle een behoorlijk genante vertoning: een paar weldoorvoede jongens uit het Westen, die met een camera rondlopen om vast te leggen hoe honderden hongerende mensen liggen dood te gaan. We pasten wel enige zelfcensuur toe. Niet omdat het beeld te verschrikkelijk zou zijn of – zoals het NOS-journaal jaren deed door principieel geen lijken te filmen – om de kijkers thuis te sparen. Beelden moeten niet zó vreselijk zijn dat mensen wegzappen en je boodschap missen, maar dat was niet onze eerste zorg. Het ging om de mensen die we filmden. Ze willen zó graag met je praten. Bij lotgenoten kunnen ze hun ei niet kwijt, die hebben precies hetzelfde meegemaakt. Dus lopen ze leeg tegen verslaggevers. Dat schept een verantwoordelijkheid. Hoeveel van dat verhaal mag je delen met de wereld? Ze hebben ook hun privacy. Maar je móét. Je bent de boodschapper. Je moet vertellen van de honger die ze lijden en over hun vermoorde mannen of verkrachte dochters. Bovendien heb je ook een verantwoordelijkheid naar de kijkers thuis. Omdat we vaak de eerste of zelfs de enige Nederlandse cameraploeg ter plaatse waren, realiseerde ik me terdege dat de beeldvorming van mensen, en hun mening die daaruit volgt, gebaseerd zijn op wat ík ze liet zien.

Nu het oorlog is in Kosovo, moet ik heel sterk terugdenken aan mijn tijd in Bosnië. Door bemiddeling van het Rode Kruis werden rond Kerstmis 1992 een paar honderd mannen vrijgelaten uit een concentratiekamp. Zij vertelden de meest vreselijke verhalen. Moord en doodslag waren aan de orde van de dag. Elders in Bosnië vertelden vluchtelingen met monotone stemmen tot in detail hoe hun mannen waren afgeslacht. Afschuwelijk! Toen ik de beelden en verhalen van die mensen van commentaar voorzag, was ik zo ontzettend kwaad. Ik heb gezegd: "Dit hebben we gezien, dit hebben we gehoord. Dit hebben we dit jaar al een paar keer gehoord en waarschijnlijk zullen we het volgend jaar wel weer horen, want de internationale gemeenschap vindt het blijkbaar niet belangrijk genoeg er ook maar iets aan te doen!" Nu is in Kosovo hetzelfde aan de gang. Weer doen journalisten dezelfde verhalen en nu zegt de internationale gemeenschap wél: "het is mooi geweest". Maar wat is het toch een rare wereld, dat wij anno 1999 niets beters kunnen bedenken dan maar een beetje te gaan bombarderen? Dát is niet wat ik destijds in mijn commentaar bij de reportage bedoelde. Met een enorm dubbel gevoel sla ik de ontwikkelingen gade. Ik zie weer dat meisje van elf jaar, dat met holle ogen en vlakke stem zegt: "Ik deed de deur open – Er waren soldaten – Ze duwden me opzij – Ze schoten mijn vader dood." En dat gebeurt op anderhalf uur vliegen van Nederland.

Ik heb de indruk dat – ondanks alle media-attentie – Kosovo niet echt leeft bij de mensen. Dat het voor het Nederlandse volk een ver-van-mijn-bed-show is. Ondanks de geografische nabijheid. Mede daardoor komen volgens mij de hulpacties zo traag op gang. Gironummer 555 staat open en er worden veel spotjes uitgezonden, maar ik geloof niet dat er enorm veel respons is. Er zou toch iets veel en veel massalers in gang moeten worden gezet!

Het moet mogelijk zijn om een nationale actie te houden in de stijl van Eén voor Afrika. Dat hebben we eind 1984 met journalisten van de gezamenlijke omroepen binnen twee weken van de grond gekregen. Tien uur televisie, achttien uur radio. Zeveneneenhalf miljoen kijkers en meer dan honderd miljoen gulden opbrengst. Het was de meest succesvolle actie sinds tijden. Iedereen deed zonder morren mee. Novib, alle omroepen, de banken, de Nederlandse Spoorwegen, tientallen artiesten, Perez de Cuellar, toen secretaris-generaal van de Verenigde Naties, heeft de actie zelfs officieel geopend. En ik denk dat het wéér zou aanslaan. Waarom nog niemand op het idee is gekomen, is me een raadsel. Er moet wat gebeuren. De Nederlandse Staat moet flink in de buidel tasten. Er moeten luchtbruggen komen, voedseldroppings, weet ik veel! Al het mogelijke moet gewoon gedaan worden. Als dat betekent dat een snelweg een half jaar later afkomt, dan moet dat maar.

Dat de oorlog niet leeft onder de mensen, is voor een groot deel te wijten aan de houding van de Nederlandse overheid. In omringende landen betrekt de regering de bevolking bij de oorlog. Tony Blair verschijnt twee, drie keer per week op tv om persoonlijk te vertellen wat er de afgelopen dagen is gebeurd en waarom hij vond dat dat nodig was. In Engeland is wél een nationale hulpactie gestart op tv en daar is tien miljoen pond mee opgehaald. Blair, Schröder, Clinton... of je het met hen eens bent of niet, zij leggen wél verantwoording af. Nederland volstaat echter met te zeggen dat het vierkant achter de NAVO staat en betrekt het volk vervolgens nergens bij. Wim Kok vond het niet eens nodig aanwezig te zijn bij het Kamerdebat, dat op initiatief van de SP werd gehouden op de dag dat de eerste bommen vielen! We zien hem niet. Hij zou ons toch drie, vier keer per week om acht uur moeten vertellen waarom hij het nog steeds nodig vindt dat die bombardementen plaatsvinden? De regering houdt het ver van ons bed. Díe wil niet dat wij daar al te veel over nadenken."

Pieter Varekamp (56) was jarenlang verslaggever voor AVRO's Televizier. Hij filmde in het diepste geheim leden van Solidarnosc in Polen, smokkelde filmbanden uit Oost-Duitsland en werd bijna met kogels doorzeefd in Roemenië. Vorig jaar werden zijn ervaringen in de brandhaarden van de wereld gebundeld onder de titel "De Deadline". Binnenkort hoopt hij naar Beiroet te vertrekken voor een – dit keer – culturele reportage.

Gepubliceerd in april 1999
Foto: © Akke van Eck

Burny Bos - ‘Het kwantitatieve aanbod tv-rommel is gigantisch’

2007-10-15T13:56:00.000-07:00

Televisie is een mooi medium dat helemaal verkeerd gebruikt kan worden”, vindt scenario- en kinderboekenschrijver Burny Bos. ‘Kijk maar een dagje naar Fox Kids, dan zie je alle varianten van baggertelevisie voorbijkomen.’ Met honderden tv-uren per week wordt in de kinderhoofden gepompt dat het best aanvaardbaar is dat de goeden de slechten al meppend en schoppend een toontje lager laten zingen. ‘Ik wou dat jeugdtelevisie onder geestelijke volksgezondheid viel.’

“In alle jaren dat ik kinderboeken schrijf en programma’s maak, heeft er volgens mij geen wezenlijke verandering in ‘het kind’ plaatsgevonden. Hoewel je dat op het oog wel zou zeggen. Kinderen hebben veel meer speelmogelijkheden en daarnaast nog eens computers en Nintendo’s. De welvaart is groter, maar toch blijven er altijd van die oer-dingen in het kindmens. De levensvragen blijven hetzelfde. Of beter: de onschuld om die vragen niet te hoeven stellen en de dingen lekker zelf te kunnen invullen. Goede programmamakers weten dat universele kindmens te raken. Dat verklaart bijvoorbeeld het succes van Pippi Langkous, een programma dat bijna eeuwigheidswaarde heeft.

Televisie is een mooi medium. Helaas wordt het vaak op een niet zo mooie manier gebruikt. Het kwantitatieve aanbod aan rommel is gigantisch. Kijk maar een dagje naar Fox Kids, dan zie je alle varianten baggertelevisie voorbijkomen. In essentie bevatten die programma’s altijd een conflict tussen goed en kwaad. Het goede wint telkens weer, maar schuwt ook geen enkel middel om het kwaad te overwinnen. Kinderen leren niet alleen dat geweld aanvaardbaar is – de goede mutanten schoppen de slechte tenslotte hélemaal in elkaar – maar ook dat het de oplossing is voor alle problemen. Dat krijgen ze met honderden uren per week in hun hoofden pompt. Afgezet tegen enkele tientallen uren publieke televisie, wat ook slechts voor een deel kwaliteit is, is dat heel erg. Er wordt niet voldoende onderkend wat televisie voor kinderen betekent en wat de effecten op lange termijn zijn. Nog sterker, niemand maakt zich daar zorgen over. Dat gebeurt alleen over hygiëne, gezondheidszorg en onderwijs. Waarom dan niet over wat kinderen zien en horen? Ik zou graag zien, dat jeugdtelevisie – als onderdeel van de geestelijke gezondheid – onder het ministerie van VWS viel.

Een goed kinderprogramma of kinderboek voegt iets toe aan de belevingswereld van een kind, stimuleert de fantasie en geeft het kind iets waarmee het verder kan, als het boek uit is of het programma afgelopen. Het is niet, zoals die super hero rotzooi, een bevestiging van wat absoluut niet waar is. Als een programma niet bijdraagt aan de ontwikkeling, als een kind zich niet kan herkennen in een personage of in de thematiek, heb je als maker gefaald.

Een vaak gehoorde reactie van de grote mensen is dat kinderen veel beter een boek kunnen pakken, in plaats van voor de tv te hangen. Want ze lezen toch al te weinig. Volgens mij is dat niet waar. De boekverkoop en het aantal uitgeleende bibliotheekboeken stijgen nog steeds elk jaar. Bovendien vind ik, ondanks mijn kritiek op het aanbod, de opmars van de televisie niet per sé een kwalijke ontwikkeling. Televisie kijken hoeft niet slechter te zijn dan een boek lezen. Je kunt lezen ook zien als je terugtrekken in een hoekje in een verkeerde houding en een verhaal beleven dat gedrukt is op papier van omgehakte bomen. Ik ben ervan overtuigd dat er indertijd mensen waren die de overgang van de mond-op-mond verhalen naar de boekdrukkunst als iets negatiefs zagen. De boekdrukkunst is het einde geweest van een vader-op-zoon, moeder-op-dochter verhaalcultuur. Voorheen kleurde de tijd de verhalen mee. Daarom zijn er zoveel varianten op de bijbel. Nu staat een verhaal vast wanneer het is gedrukt en valt er niks meer bij te verzinnen. Televisie is wéér een stapje verder. Bovendien zal de tv het boek nooit vervangen, hooguit iets toevoegen.

Het verschil is dat er in de kinderliteratuur jaren geleden een omwenteling heeft plaatsgevonden en op tv nog steeds de rommel regeert. De flodderboeken van Cissy van Marxveld zijn verdrongen door de kwaliteit van Miep Diekmann en Annie M.G. Schmidt. Ik ben heel blij dat Annie nog leefde, toen ik begon haar boek Abeltje tot filmscenario te bewerken. Het is heel moeilijk om zomaar aan andermans werk te sleutelen, helemaal aan het werk van een icoon als Annie. Ik wilde iets in haar geest doen. Het is waar dat Abeltje nogal rigoureus bewerkt is. Daar was niet iedereen gelukkig mee. Annie heeft de film niet meer kunnen zien. Wel heb ik haar voor ze stierf nog de laatste versie van het script voorgelezen. Ze had er vertrouwen in. Dat is een compliment, want zij was een kritische tante.

De hoofdrollen in Abeltje worden gespeeld door kinderen. Dat is voor een filmmaker best moeilijk. De meeste kinderen kunnen namelijk niet acteren. Je moet de rol aan het kind aanpassen, zodat het zoveel mogelijk zichzelf kan zijn. Maar weinigen kunnen echt een rol spelen. Sommige dingen doen ze liever niet. Als een jongetje een meisje een kusje moet geven, kost dat ontzettend veel moeite. Op een bepaalde leeftijd zijn meisjes immers hartstikke stom. Ook willen ze liever geen pestkop spelen. Je moet dan steeds uitleggen dat het maar film is.

Met volwassenen werken is veel makkelijker. Die zoek je uit op hun kwaliteit, geef je een contract en dan doen ze wat je vraagt. Kinderen kunnen niet iets doen wat ze niet willen. Als een kleuter er geen zin meer in heeft, kun je niet zeggen: ja maar we hebben een afspraak met jou, lees het contract maar. Je moet het leuk voor ze maken. Veel voorzichtiger te werk gaan en omstandigheden creëren die er voor zorgen dat het vol te houden is. Je kunt maar een beperkt aantal dagen draaien en met een vier- of vijfjarige kun je nooit een lange film maken. Dat risico is veel te groot. In Abeltje werkten we met tien-, twaalfjarigen, die twee jaar dat het kostte de film te maken, mee moesten gaan en niet terug konden. Bij ons krijgen de kinderen een eigen begeleider die constant voor ze zorgt en een leerkracht die hun schoolprestaties op niveau houdt. Bij Abeltje mocht altijd een ouder mee, wij regelden vervoer en accommodatie. De kinderen sliepen in een ander hotel dan de crew en de cast, zodat ze aan het eind van een draaidag ook echt ‘naar huis’ gingen. Dat soort zaken moet je onder controle hebben. Als je het goed doet willen ze nog eens, zo niet dan willen ze nooit meer.

Er bestaat een beeld van kindacteurtjes dat ze worden gepushed door overambitieuze ouders. Zulke mensen bestaan inderdaad. Vaders en moeders die het kind gebruiken voor hun eigen carrière. Dat is de groep die wij direct elimineren. Afgezien van het feit dat het zielig is voor het kind, valt er met die ouders niet te werken. We moeten een goede verstandhouding met ze hebben en als hun mening erg afwijkt van de onze, wordt het niks. Heel veel van die types komen af op advertenties in kranten. Dat doen wij dus bijna nooit. Alleen als het écht moet, zetten we een advertentie. Voor de rol van Laura in Abeltje bijvoorbeeld, moest het meisje aan specifieke eisen voldoen. Zo moest ze acrobatisch zijn en een oosters uiterlijk hebben. Om wat te contrasteren met de blonde Abeltje en om er niet een hele ‘witte’ film van te maken.

De meeste kinderen leren we via-via kennen. Voor een serie waar we meerdere kleine kinderen voor nodig hadden, hebben we eens een soort dramaklasje gecreëerd. Een cursus, waar we spelletjes deden en waar een beetje met camera’s gewerkt werd. Uit dat klasje zijn verschillende kinderen gekozen voor Kinderen van waterland. Nu ben ik bezig met de voorbereidingen voor Minoes, weer een Annie M.G. Schmidt-verfilming. Daar komen weinig kinderen, maar wel veel katten in voor…!”

Secenarioschrijver en film- en tv-producent Burny Bos (56) schreef teksten voor diverse kinderradioprogramma’s – zoals Radio Lawaaipapegaai en de Ko de Boswachtershow – en voor de prentenboeken Tetkees zoekt een baby en de Kleine IJsbeer-serie. Ook tekende Bos voor de televisieprogramma’s Dag juf, tot morgen en de bewerking van Annie M.G. Schmidts’ Otje. Zijn grootste succes is de film Abeltje, die goed was voor een Gouden Kalf.

Gepubliceerd in maart 200o
Foto © Suzanne van de Kerk svdkerk@xs4all.nl

En wie moet weer de lokalen dweilen? - Een dag uit het onderbetaalde leven van conciërge Jan van der Schee

2007-10-15T13:27:00.000-07:00

Telefonist, receptionist, ordedienst, stagebegeleider, pakezel, psycholoog en vertrouwenspersoon. De conciërge is alles in één. Hij opent als eerste de deur en doet als laatste het licht uit. Als hij besluit een dag te gaan vissen, ligt de hele school plat. Toch verdient hij nauwelijks meer dan de schoonmaker. Boze conciërges pikken het niet meer en eisen loon naar werk.

"Scholengemeenschap Calvijn, goedemorgen met Van der Schee."
Woensdagmorgen kwart voor acht. Conciërge Jan van der Schee beantwoordt de telefoon, die het laatste kwartier geen seconde heeft stilgestaan. "Ja hoor, ik geef het door. En wens haar beterschap. Hé, hé, hé, waar kom jij zo laat vandaan?" verlegt hij vliegensvlug zijn aandacht naar een jongen van een jaar of zestien die stiekem langs het schuifraam van de conciërgekamer probeert te komen. "Jij had je al een kwartier geleden moeten melden."
"Ja maar mijn moeder is vandaag vijftig geworden," pruttelt de jongen.
"En daarom kom je niet op tijd je bed uit?" informeert Van der Schee met opgetrokken wenkbrauwen. "Te laat komen betekent om half acht melden, dat weet je best. Morgen nog maar eens proberen."
"Maar dan ben ik het eerste uur vrij."
"Goh, wat jammer."

Conciërges behoren met de schoonmakers tot het laagstbetaalde onderwijs ondersteunend personeel. Door de vele fusies en bezuinigingen is hun takenpakket fors uitgebreid, maar extra waardering bleef uit. Het salaris ligt tussen de 2510,- en 3514,- gulden bruto. Groeien naar een hogere schaal is er niet bij. Schaal vier is voor een hoofdconciërge het maximaal haalbare. Ter vergelijking: een tweedegraads docent zit in de tiende van zeventien schalen en verdient grofweg twee keer zoveel als de conciërge.

Ochtendpauze. Een volksverhuizing van tieners rent duwend en stompend de trappen af, op weg naar de kantine. Hier en daar blijft een plukje rondhangen op de gang. "Kom op meiden, naar beneden," animeert Van der Schee een stel treuzelaars. "Renske, heb ik nou een vuiltje in mijn oog?" vraagt hij een hooggeblondeerd meisje met neuspiercing.
"Ja, vast," beaamt Renske, terwijl ze een homp brood achter haar linkerwang probeert weg te moffelen. Eten mag niet op de gang van de net verbouwde Johannes Calvijnschool. Schoorvoetend sloffen de meisjes weg. "Wedden?" grijnst Van der Schee, "die blijven daar om het hoekje gewoon staan. Dóórlopen dames!"

“De vakbond vindt de kleine groep conciërges niet interessant genoeg om zich voor in te zetten”

Van der Schee, ontevreden met zijn beloning en overtuigd dat zijn vakbond de kleine groep conciërges in het ledenbestand niet interessant genoeg vindt om zich voor in te zetten, en zocht de media. Zijn eenmansactie werd opgemerkt door SP-Kamerlid Harry van Bommel. Het Conciërge Comité werd opgericht en een oproep aan conciërges om hun ervaringen op papier te zetten ging het land in. Het resultaat is een zwartboek met veertig verhalen. Daaruit blijkt dat conciërges steeds meer te maken krijgen met onveilige situaties op school. Vechtende leerlingen mag hij uit elkaar trekken. En komen daar messen of andere wapens aan te pas, is het aan de conciërge escalatie te voorkomen. Is de schoonmaker onverhoopt ziek, wie moet dan de lokalen dweilen?

"Jan, die kerel van Jantje Beton komt vanmiddag stoelen ophalen," zegt collega Wim Roos als Van der Schee de conciërgekamer weer binnenkomt. "Ze staan in de gymzaal."
"Ha, klusje voor jou," zegt Van der Schee tegen Igor. De jongen zit op een ZMLK-school in de buurt en loopt twee dagen in de week stage. Van Der Schee moet een klusje voor hem vinden. In de gymzaal staan zo'n tweehonderd zware metalen kantinestoelen. "Die moeten hier de trap af en dan voor de buitendeur worden gezet," instrueert Van der Schee. "Niet meer dan twee tegelijk, dat is zwaar zat." Tien minuten later staat Igor weer in de conciërgeruimte.
"Het gaat een beetje moeilijk."
"Kom op, even doorzetten. Ik help je wel."
Nog meer tilwerk. Een dozijn stellingkasten moet naar de derde etage. De lift is kapot. Dus in etappes planken dragen naar het eind van de gang. Doorgeven naar boven, door het trapgat. Sjouwen naar halfweg de aangrenzende gang en daar opstapelen.

In de studiezaal zit Maarten. "Hé, ga je over dit jaar?"
"Ja net, maar gelukkig zonder repeteerlessen in de vakantie."
"Die zou je wel kunnen gebruiken," meent Van der Schee
"Eigenlijk wel, maar ik wil niet bij meneer Wortel. Die denkt toch alleen maar dat havo-leerlingen dom zijn."
"Probeer in de groep te komen van de docent die je volgend jaar gaat krijgen."
"Kan dat?'
"Ik zou het in elk geval proberen, zoniet kom maar bij mij dan leg ik je wel het een en ander uit." Maarten is van mavo naar havo gegaan. Van der Schee: "Dit jaar gaat wat moeizaam en hij is net te schuchter om aan de bel te trekken. Daar moet je hem een beetje in begeleiden. Op mijn vorige school wilden ze dat ik de counseling op me ging nemen. Daar werd geen tijd voor ingeruimd en er ging ook niets van mijn takenpakket af. En loonsverhoging zat er ook niet in. Ik heb het natuurlijk niet gedaan. Ik ben conciërge, geen psycholoog."

"Zonder de conciërge is de deur dicht, het licht uit en staat de kachel op de waakvlam"

"De conciërge is vaak de enige constante factor op school," zegt SP-Kamerlid Harry van Bommel. "In die enorme leerfabrieken met tweeduizend leerlingen, docenten die van de ene naar de andere dependance fietsen en een directie die nooit in het pand aanwezig is. Zonder de conciërge is de deur dicht, het licht uit en staat de kachel op de waakvlam."

Nog een pauze. Achterin de kantine zijn een paar brugklassers bezig een boterham met cervelaatworst te ontleden en over de gloednieuwe linoleum vloer uit te smeren.
"Zeg zijn jullie gek? Kom op, oprapen en in de vuilnisbak."
"Ja dag, doe het zelf!" grauwt een miniatuurpunkje met groene vegen in zijn haar. Met zijn armen over elkaar staart hij Van der Schee met een brutale "nou-jij-weer"-blik recht aan. Zijn vriendjes kijken van een afstandje nerveus grijnzend toe.
"Ik doe het echt niet!"
"Nou en of jij dat doet, vriend. Ik zie jou toch met dat brood gooien?" Vriend haalt zijn neus op en maakt geen aanstalten in actie te komen. Van der Schee recht zijn rug, wijst met priemende vinger naar de korsten en buldert: "En wel meteen!"
Balorig schopt het joch de stukken brood en worst bij elkaar, raapt ze op en gooit ze quasi achteloos in de bak. "Dat ging snel en pijnloos," constateert Van der Schee. "Er zijn erbij die meer problemen geven."

Het is mooi geweest, vindt het Conciërge Comité. Na de schoolvakanties presenteert de werkgroep het zwartboek, dat behalve verhalen ook eisen bevat, aan minister Loek Hermans van Onderwijs. De conciërges eisen een beloning die past bij hun taakuitbreiding én de mogelijkheid door te stromen naar een hogere loonschaal.

Een greep uit het zwartboek

Toezicht in de leerling-pauzes wordt alleen maar door de conciërge gedaan want het onderwijzend personeel moet eten. Wanneer het onderwijs ondersteunend personeel dit moet doen is niet belangrijk.

Er lag eens een gebruikte condoom voor het raam van de directie. Ik werd erbij gehaald met het verzoek om het weg te halen. Ik zeg: "Daar begin ik niet aan." Als antwoord kreeg ik te horen: "Je bent conciërge in de breedste zin van het woord. Dus: opruimen."

Op een donderdag kwam de directeur naar me toe, en vroeg of ik groep D van de MLK-school een ochtend wilde doen, want die collega had zich ziek gemeld; voor de middag had hij wel iemand. Natuurlijk neem je die groep, en werk je gewoon het morgenprogramma af, dat doe ik wel vaker. Maar donderdag en vrijdagmiddag heb ik altijd een ZMLK-groep voor techniek.

Regelmatig word ik geconfronteerd met bedreiging, afpersing, agressie, pesten, diefstal. Met mensen van buiten de school, die je dan op de één of andere manier weer naar buiten moet zien te werken. Na afloop van een confrontatie vraagt de directeur niet zoiets van: "Joh, gaat het?".

Overuren betaalt de school niet, je kunt er hooguit vrije tijd voor krijgen. Theoretisch is dat aardig, maar in de praktijk is dat niet mogelijk. We kampen nu al met onderbezetting. Dan kan je niet zomaar zeggen: ik neem een dagje vrij.

Omdat ik commentaar gaf op de werkzaamheden die mij opgedragen worden (ik ben geen gasfitter, metselaar of elektricien) is mij al enkele malen met ontslag gedreigd.

Met twee conciërges moeten wij de alarmdienst bemannen. Dat betekent dat wij bij calamiteiten zoals inbraak, ruitbreuk, etc., ongeacht het tijdstip, door de meldkamer worden gebeld om naar school te gaan en het euvel te verhelpen.

Gepubliceerd in september 1999
Foto: © Akke van Eck

Uitgekookte manipulators - Hoe de gentech-industrie de wereld zand in de ogen strooit

2007-10-13T11:01:00.000-07:00

Genetische manipulatie lost de honger in de wereld op, beloven de pr-jongens van Monsanto, Shell, Pharming en andere chemie- en voedingsconcerns. Wie vraagtekens zet achter hun mooie verhalen, wordt afgeschilderd als een bange, slecht geïnformeerde ziel. Vergelijkbaar met de negentiende-eeuwer die de komst van de trein verafschuwde. Toch zijn er zéér sterke argumenten tegen genetische manipulatie. Bijvoorbeeld deze: gentech lost het hongerprobleem niet op, maar werkt het juist in de hand!

‘EU wil deur openen voor gen-voedsel,’ kopten de kranten onlangs. De Europese Commissie kwam (heel doortrapt toen het parlement nét met zomerreces was) met het voorstel om het verbod af te schaffen dat sinds 1998 geldt op de introductie van nieuwe genetisch gemanipuleerde gewassen op de Europese markt. ‘Alsof het vertrouwen van de burger nog niet genoeg geschaad is,’ bromt SP-europarlementariër Erik Meijer. De gevolgen van de beleidswijziging zullen volgens Meijer bijzonder groot zijn. ‘Alle lidstaten zullen hun grenzen open moeten stellen voor nieuwe genetisch gemanipuleerde producten. Doen ze dat niet, dan kunnen ze enorme schadeclaims van bedrijven verwachten, die door het Hof van Justitie vrijwel zeker toegewezen worden.’

De Europese Commissie stelt dat er geen bewijs is dat genetisch gemanipuleerd voedsel gevaar oplevert voor de volksgezondheid en dat er dus geen grond is voor het langer tegenhouden van nieuwe producten. Meijer: ‘Geen gevaar? Nou en of dat bestaat! Niet alleen vanwege het manipuleren van voedsel, maar vooral vanwege de manier waarop de biotechnologiebedrijven de wereldvoedselmarkt manipuleren.’

Tientallen jaren lang waren de Filippijnse suikerrietboeren verzekerd van een (karig) inkomen doordat ze de suiker leverden die frisdrankgiganten als Coca-Cola en Pepsi in hun dranken stoppen. De hele Filippijnse landbouw was ingesteld op deze monsterorders. Totdat de heren en dames onderzoekers een foefje ontdekten. Ze ontwikkelden het enzym glucose-isomerase, dat het mogelijk maakt suiker te halen uit gewassen waar dat van nature nauwelijks in zit. Zoals aardappelen en maïs. Daardoor was de frisdrankindustrie niet langer afhankelijk van slechts één gewas, maar kon ze op zoek naar de goedkoopste grondstoffen. Maïs bijvoorbeeld, waarvan Amerikaanse boeren enorme overschotten produceerden die de fabrikanten voor een prikkie konden opkopen.

Het gevolg hiervan was wel, dat de Filippijnse rietsuikermarkt als een kaartenhuis instortte. De prijzen op de wereldmarkt kelderden, plantages werden opgedoekt en tienduizenden Filippijnse landarbeiders raakten van de ene op de andere dag hun inkomen kwijt. De suikercrisis veroorzaakte zelfs hongersnoden.

‘De discussie over genetische manipulatie gaat veel te veel over de gevolgen voor het milieu of de gezondheid,’ vindt landbouwsocioloog Guido Ruivenkamp van de Landbouwuniversiteit Wageningen, ‘en te weinig over wat ik controle op afstand noem. De beslissing wat voor zaad en bestrijdingsmiddelen de boer gebruikt, komt steeds meer bij de agro-industriële multinationals te liggen en alsmaar minder bij de boeren zelf. Die zijn immers door de markt gedwongen zo goedkoop mogelijk te produceren.’ Volgens Ruivenkamp wordt door biotechnologen ten onrechte gedaan alsof de nieuwe technologie ‘politiek neutraal’ is. ‘Maar de hele ontwikkeling is eenzijdig gericht op de belangen van grote, multinationale ondernemingen. Want die zijn erbij gebaat dat hun grondstoffen inwisselbaar worden, zodat zij altijd kunnen kiezen voor het goedkoopste gewas. In het verleden werden boeren bij een slechte oogst ten dele gecompenseerd doordat schaarste leidde tot hogere prijzen. Nu leiden die hogere prijzen onmiddellijk tot overschakeling van de afnemer op een goedkoper alternatief. Deze inwisselbaarheid van gewassen is een rechtstreeks gevolg van de biotechnologie en heeft enorme maatschappelijke en politieke consequenties. Maar een breed maatschappelijk en politiek debat erover is tot op heden niet gevoerd.’

Honger in de wereld is niet het resultaat van onvoldoende productie, maar van ongelijke distributie

De gentech concerns beheersen niet alleen de markt, maar ook het wetenschappelijk denken over moderne landbouw. ‘Omdat onderzoek zo duur is, zijn alleen monsterconglomeraten van bedrijven in staat het uit te voeren,’ zegt Karel Glastra van Loon, schrijver van onder meer Herman, de biografie van een genetische gemanipuleerde stier en co-auteur van het SP-rapport Wat moeten we met genetische technologie? ‘Multinationals die, als de wet in het ene land hen niet aanstaat, hun project moeiteloos naar elders verplaatsen en zich zo aan iedere democratische controle kunnen onttrekken. We moeten ons afvragen of we het leven in handen willen leggen van een kleine groep technologen die pretendeert als enige te weten wat goed is, maar ondertussen winstmaximalisatie als hoogste doel heeft. Die bedrijven gaan de honger in de wereld niet oplossen. Dat is niet rendabel. Het kost een fortuin om die gewassen te ontwikkelen en dat verdien je echt niet terug door de Sahel te eten te geven. Sterker nog: biotechnologie werkt de honger in de hand. We hebben gezien wat de schaalvergroting in de reguliere landbouw teweeg heeft gebracht: het failliet van de kleine boeren en een totale leegloop van het platteland. Biotechnologie houdt een nog verregaander schaalvergroting in. Bovendien is er geen echt voedseltekort in deze wereld. Integendeel: er is meer dan voldoende voedsel. Het feit dat mensen lijden aan en soms sterven door honger is niet het resultaat van onvoldoende productie, maar van ongelijke distributie, verspilling in de rijke landen en gebrek aan politieke wil om dit probleem op te lossen.’

Gentech bedrijven manipuleren niet alleen gewassen, maar ook de markt

Voorstanders van genetische manipulatie van voedingsgewassen wijzen op de mogelijkheid dat die gewassen de gezondheid ten goede komen en dat ziektes en kwalen ermee bestreden kunnen worden. Dankzij genetisch gemanipuleerde rijst met grote hoeveelheden vitamine A bijvoorbeeld, zou blindheid in arme landen tegengegaan kunnen worden. Gebrek aan bepaalde stoffen in het dieet, een belangrijke oorzaak van blindheid in arme landen, wordt echter veroorzaakt door eenzijdige voedingspatronen met als werkelijke reden economische achterstelling en armoede. Dáár iets aan doen leidt tot structurele oplossingen. Via genetische manipulatie wordt een ongezonde toestand echter voortgezet.

Hoe uitgekookt gentech bedrijven niet alleen de gewassen, maar ook de markt manipuleren, illustreert Monsanto's Roundup Ready-lijn van (onder meer) graan, koolzaad en sojabonen. Door enige genetische aanpassingen zijn de gewassen resistent tegen Roundup pesticide, waarvan het patent eveneens in handen is van Monsanto. De afnemer van Roundup soja, zit dus ook automatisch aan Roundup pesticide vast! Het argument voor gebruik van dit middel is, dat er veel minder gif gespoten hoeft te worden dan bij reguliere landbouwmethodes. Om gebruik van bestrijdingsmiddelen te voorkomen of te verminderen, bestaan echter allang meer milieuvriendelijke landbouwkundige technieken. Aardappelziekte bijvoorbeeld, kan verhinderd worden door aardappelen met bepaalde tussenpozen niet op dezelfde grond te telen. Ook voor andere gewassen kan de levenscyclus van insecten of virussen op een vergelijkbare wijze doorbroken worden, waardoor ziekte wordt voorkomen. Bij koppeling aan minder grootschalige en minder eenzijdige teelt, zijn bestrijdingsmiddelen vrijwel overbodig – en het genetisch manipuleren van voedingsgewassen, met alle bijkomende risico's, dus ook. De meeste bioboeren werken al met dit soort landbouwmethoden.

Overigens valt het succes van Roundup nogal tegen. Greenpeace meldde onlangs dat er twee tot vijf maal zoveel gif wordt gebruikt als aanvankelijk was voorgerekend, terwijl de opbrengsten niet groter zijn dan bij traditionele soja.

"Gene Pharming spande allerlei patiëntenverenigingen voor hun karretje. Schofterig gewoon!"

Niks compassie met mens en natuur, winstbejag is de motor achter de gentech, weet Karel Glastra van Loon. In het boek Herman, de biografie van een genetisch gemanipuleerde stier ontrafelen hij en co-auteur Karin Kuiper de ware bedoeling achter de conceptie van het stiertje dat ziektes zou genezen. ‘Eigenlijk had het Herman-experiment niet eens mogen plaatsvinden. Er zijn in Nederland duidelijke voorwaarden voor genetische manipulatie van dieren: het mag niet, tenzij er een levensreddend medicijn geproduceerd kan worden waarvoor geen alternatief bestaat. Dat was hier helemaal niet het geval. Het ging Gene Pharming, nu Pharming geheten, erom koeien te fokken met lactoferrine in hun melk. Dat is geen geneesmiddel, maar een voedingssupplement. In Nederland verkocht het bedrijf het onderzoek als van essentiële medische waarde. Tegelijkertijd werden er in Amerika aandelen uitgezet. Dat werd gepromoot met brochures vol optimistische cijfers, over hoe groot het aandeel op de babyvoedingmarkt zou worden. Ergens helemaal onderaan stond in twee regels dat er eventueel een medische toepassing van lactoferrine mogelijk zou kunnen zijn: voor een bepaald soort ziekenhuisvoeding. En ondertussen in Nederland maar volhouden dat het van essentieel belang is voor de volksgezondheid, dat MS- en reumapatiënten er baat bij zouden kunnen hebben. Allerlei patiëntenverenigingen werden voor hun karretje gespannen. Schofterig gewoon!’

Biotechnologische bedrijven krijgen dus steeds meer grip op de voedingsindustrie, maar ondervinden ook verzet. In 1998 staken zestig leden van de Indiase boerenbeweging KRRS een proefveld met genetisch gemanipuleerd zogenaamd bt-katoen in brand. Ook bestormden boeren een kantoor van Monsanto in de Indiase stad Hyderabad. De acties richtten zich tegen de Terminator Technology. Deze techniek maakt gewassen onvruchtbaar, zodat boeren geen zaad van hun oogst kunnen achterhouden voor het volgende seizoen, maar elk jaar nieuw zaad moeten kopen – bij Monsanto.

Eind 1999 liet de fabrikant weten zijn experimenten met Terminator-gen stop te zetten. Of dit daadwerkelijk gebeurd is, is uiterst schimmig. Delta & Pine Land Seed Co, mede-eigenaar van het patent op Terminator zegt namelijk gewoon verder te gaan met de commerciële ontwikkeling van steriele zaden. Saillant detail is dat Delta & Pine Land in 1998 samenging met... Monsanto! Zo zorgen de voortdurende fusies en daardoor veranderende structuren en namen ervoor, dat bedrijven als Monsanto officieel het boetekleed aan kunnen trekken, maar intussen via een aangekochte onderneming gewoon verder gaan met het ontwikkelen van omstreden technieken.

"Niet te geloven! Eerst vervuilen ze mijn land en vervolgens willen ze de opbrengst"

Over de ecologische gevolgen die de verspreiding van gewijzigde genen in de natuur teweeg brengen, is nog nauwelijks iets bekend. Wel is duidelijk dat gemanipuleerde gewassen zich niets aantrekken van de grens van het perceel waar ze gezaaid zijn. Vorig jaar daagde Monsanto zestien Canadese boeren voor de rechter omdat zij illegaal Roundup Ready-koolzaad zouden verbouwen. Detectives van Robinson Investigation Ltd. hadden door Monsanto gepatenteerd genetisch gemodificeerd koolzaad op het land van de boeren aangetroffen. Percy Schmeiser, een van de aangeklaagden, draaide de rollen om en diende een schadeclaim van tien miljoen dollar in omdat Monsanto zijn traditionele velden had besmet. De zeventigjarige boer verbouwt al veertig jaar koolzaad. ‘Niet te geloven dat ze dit doen,’ zegt Schmeiser in een documentaire die de RVU destijds uitzond. ‘Eerst vervuilen ze mijn land en vervolgens willen ze de opbrengst. Het probleem is dat er veel gewassen met het gemodificeerde gen van Monsanto in mijn omgeving staan. Het stuifmeel waait gewoon over door de wind. Soms zie je grote bruine wolken koolzaad afwaaien van de hier rondrijdende vrachtwagens.’ Schmeiser verwijt Monsanto smaad, grote nalatigheid ten aanzien van het milieu, wederrechtelijk betreden van grond en het nemen van monsters op privé-terrein.

Ook in Nederland wil het wel eens voorkomen dat transgene en traditionele gewassen per abuis gemengd worden. Vorig jaar verbood het ministerie van VROM de teelt van genetisch gemanipuleerde aardappelen. Aardappelzetmeelconcern Avebe had toen op illegale wijze enkele honderden hectaren transgene aardappelen gepoot. Het Openbaar Ministerie zag af van vervolging, omdat Avebe de aardappelen inmiddels had laten doodspuiten. Op de velden schieten nu echter de overgebleven transgene aardappelen op tussen de nieuw aangeplante ‘gewone’ piepers.

Problemen zijn ook te verwachten als genetisch gemanipuleerde dieren ontsnappen. Neem de zalm. Daarvan zijn de genen zo te wijzigen dat ze tegen hun natuur in het hele jaar door blijven eten. Met als gevolg dat ze razendsnel vele malen groter worden. Omdat zalm niet in een laboratorium gekweekt wordt, maar bijvoorbeeld in fjorden, is de kans bijzonder groot dat er reuzenexemplaren ontsnappen en zich mengen met hun natuurlijke soortgenoten. Met alle onvoorspelbare gevolgen van dien.

Wat is genetische manipulatie?
Genetische manipulatie is knip- en plakwerk met levend materiaal. Ieder levend organisme – planten, mensen en dieren – bestaat uit cellen. Elke cel bevat DNA waarin de erfelijke eigenschappen vastliggen. In virussen en bacteriën zit ook DNA. Bij genetische manipulatie worden genen, stukjes DNA, uit het ene organisme ‘geknipt’ en in het andere organisme ‘geplakt’. Zo kan aan maïs bijvoorbeeld een erfelijke eigenschap van suikerriet worden toegevoegd, of aan een varken een menselijke eigenschap.

Alles valt buiten de categorie gentech-vrij’
Dagelijks eten we producten als pizza, soep, chocola, pindakaas en sausjes waarin genetisch gemanipuleerde soja of maïs is verwerkt. In het blad Ravage stelt Trix Kruger van het Nederlands Platform Gentechnologie: ‘In 1996 bevatte 60 procent van de levensmiddelen genetisch gemanipuleerde soja. Inmiddels is daar de gemanipuleerde maïs aan toegevoegd, dus zal het percentage wel gegroeid zijn.’

Nederland kent een etiketteringswetgeving die bepaalt, dat de verpakking van producten moet vermelden of er genetisch gemanipuleerde ingrediënten in zitten. Dat is het geval als er de volgende tekst op staat: ‘Genetisch gemodificeerde soja/maïs’. De wetgeving schiet echter tekort. Zo hoeft niet alles geëtiketteerd te worden. Bij soja-eiwit moet het bijvoorbeeld wel, bij soja-olie weer niet. Bovendien komen er aanzienlijke hoeveelheden genetisch gemanipuleerde soja en maïs via het veevoer in onze voedselketen terecht. Volgens een enquête die het NIPO onlangs uitvoerde in opdracht van Greenpeace, ontbreekt het bij het publiek in ernstige mate aan kennis over genetische manipulatie. Het grootste deel van de ondervraagden wijt dat aan gebrekkige informatie vanuit de overheid en bedrijfsleven. Niet zo verwonderlijk, gezien het pleidooi van de Nederlandse Voedings Industrie (NVI), de vereniging van onder andere Unilever, Campina, Avebe en CSM, om producten als ‘gentech-vrij’ aan te prijzen waar wel degelijk gemanipuleerde grondstoffen in verwerkt zitten. NVI-voorzitter Broekhuis in de NRC: ‘We willen de consument een keuze geven maar met de huidige regels kan dat niet: alles valt buiten de categorie ‘gentech-vrij’.’ Ondanks het veelvuldig voorkomen van genetisch gemanipuleerde ingrediënten in ons voedsel is volgens tal van wetenschappers onvoldoende bekend wat daarvan het effect is op mens en dier. Een genetisch gemanipuleerd gewas produceert bijvoorbeeld een eiwit dat er van nature niet in voorkomt. Bij mensen kan dit leiden tot allergische reacties. Veel planten zijn bovendien ongevoelig gemaakt voor antibioticum. Wordt die eigenschap overgedragen op ziekteverwekkende bacteriën, dan is dit veelgebruikte geneesmiddel zowel voor mens als dier nutteloos.

Gepubliceerd in augustus 2000

Gijs Scholten van Aschat - ‘Wat is dat voor beléid, man?!’

2007-10-13T10:42:00.000-07:00

(een aantal jaar lang publiceerde Tribune iedere maand een straight-quote interview met een bekende Nederlander over een maatschappelijk onderwerp. De opmaak was altijd eender: een spread met een vrijstaand portret van de geïnterviewde op de rechterpagina.)

Zijn onverwachte donderspeech tijdens het toneelprijzengala – waarin acteur Gijs Scholten van Aschat de vloer aanveegde met de cultuurpolitiek van staatssecretaris Rick van der Ploeg – maakte hem ongewild actieleider van de boze gezelschappen uit alle geledingen van de kunstwereld. Onder hen Scholten van Aschats ‘eigen’ gezelschap Orkater. ‘Van der Ploeg maakt zich niet sterk voor de kunst. Zijn portefeuille is niet meer dan een speeltje, iets waarmee hij zich wil manifesteren.’

“Het is belachelijk dat een groep als Orkater niet krijgt wat ze verdient. Het is het enige gezelschap in Nederland dat muziektheater maakt. Dat kan je niet zomaar laten verdwijnen. Het schrappen van de subsidie kwam volslagen uit de lucht vallen. We wisten van niets. Maar ineens, out of the blue, zijn we niet goed genoeg en moeten we weg. Terwijl we vier jaar geleden nog als beste uit de bus kwamen en een lichtend voorbeeld waren van hoe het wel moest! Als het werkelijk om de kwaliteit te doen was, had de Raad voor Cultuur – dat is de club die de aanvragen beoordeelt en advies uitbrengt aan de staatssecretaris – in de tussentijdse beoordeling moeten zeggen: luister Orkater, het gaat niet helemaal goed met jullie, doe er eens wat aan.

De Raad voor Cultuur heeft geen enkel deugdelijk argument voor haar oordeel. Orkater wordt verweten te weinig voorstellingen te geven. Dat is een pertinente onjuistheid. We moeten er vierhonderd geven en hebben er ruim duizend gedaan. Er zouden bovendien te weinig nieuwe acteurs zijn aangenomen. Dat is ook al niet waar.

De Raad zou moeten fungeren als een onafhankelijk adviesorgaan. In werkelijkheid laat ze zich voor het karretje spannen van de op dat moment zittende bewindsman of -vrouw. Het hele kunstbeleid getuigt van een enorme kortzichtigheid en willekeur. Onder D’Ancona moesten we internationaliseren, Nederland op de kaart zetten. Nuis wilde een interculturele samenleving, de jeugd in het zadel. Over ‘een eigen ruggengraat’ had hij het, whatever that may be. Allemaal hebben ze het beleid van hun voorganger omgegooid om er maar hun eigen stempel op te kunnen drukken.

Elke vier jaar zijn de rapen gaar. Dan zit er wéér een ander die het helemaal anders wil. Voorbeeldje. Vier jaar geleden deed Orkater in haar beleidsplan het voorstel om de doorstroom van jong talent te bevorderen. De bedoeling was om elk jaar een productie te maken met iedereen die was afgestudeerd aan het conservatorium en de toneelschool en de regieopleiding erop had zitten. Misschien aangevuld met mensen die op de Rietveld decors hadden gedaan. We hadden ze zo de gelegenheid kunnen geven zich te oriënteren op het muziektheater. Vernieuwender kan het niet. We moesten er alleen een beetje extra geld voor hebben. Maar wat zei de Raad voor Cultuur? Dat is jullie taak niet. Punt uit. En nu? Nu is er ineens een staatssecretaris die zegt: wat zou het een goed idee zijn als jullie eens wat nieuw talent aanboorden. Dat riepen we vier jaar geleden al, gek! Toen hebben we het voorgesteld, maar mocht het niet en nu móet het opeens? Is dat afhankelijk van welke staatssecretaris er dit seizoen weer aan de touwtjes trekt? Wat is dat voor beleid, man?!

In deze tijden van overvloed is het wel héél merkwaardig dat de kunsten moeten inleveren. We zitten ver onder de Unesco-norm. Voor een geciviliseerd westers land is het normaal om 1 procent van de begroting te reserveren voor de kunst. Nederland zit op 0,6 procent. En ik heb de staatssecretaris nou niet echt zijn best zien doen om wat van die miljardenmeevallers binnen te halen voor zijn departement. Terwijl we er al een tijd lang elk jaar op achteruit gaan. Prijscompensatie is in onze branche namelijk een volslagen onbekend verschijnsel. Neem de nieuwe Arbo-wet voor technici. Vroeger bouwde één groep technici overdag op en deed ’s avonds de voorstelling. Dat moeten nu twee ploegen zijn. Stel je eens voor wat dat kost als je een Haags gezelschap bent dat in Leeuwarden speelt. Ik vind het hartstikke goed dat die regels er zijn en dat mensen niet meer – zoals vroeger – zestig, zeventig uur in de week werken. Voor die regelgeving zijn we echter nooit gecompenseerd. Hoog tijd voor een inhaalslag.

Op zich heeft de staatssecretaris een punt als hij lager opgeleiden, allochtonen en jongeren bij de kunst wil betrekken. Maar daarvoor moet hij niet bij ons zijn, maar bij het onderwijs. En daar is de subsidie voor uitstapjes naar het theater net afgeschaft. Hoe kan je in vredesnaam theaterbezoek in schoolverband onmogelijk maken en tegelijkertijd tegen de gezelschappen zeggen dat ze meer jongeren moeten binnenhalen?! Je hebt het hier over ontzettend moeilijk te bereiken groepen. Jongeren tussen de vijftien en vijfentwintig gaan nu eenmaal veel liever naar een popconcert in Paradiso dan naar de schouwburg. Ze verzetten zich tegen de gevestigde cultuur. He bah, toneel. Saai, man. En als ouders van allochtone jongeren nauwelijks Nederlands spreken, kan je niet verwachten dat ze hun kinderen stimuleren naar een toneelstuk te gaan. Dan kunnen wij nog zo’n mooie leuke voorstelling neerzetten – en dat doen we –, zonder duidelijke stimulans komen ze niet. Natuurlijk moeten de kunsten een spiegel zijn van de samenleving, maar ga ons geen voortrekkersrol opdringen in het oplossen van de minderheden- en integratieproblematiek. Als de politiek er zelf niet eens uitkomt, hoe moeten wij dat dan in godsnaam doen?

Voordat we in actie kwamen was het maar slecht gesteld met solidariteit onder kunstenaars. Zet tien kinderen rond een taart met zeven punten, dan zijn zeven van die kinderen tevreden en houden hun mond. Die sfeer is nu doorbroken, er wordt kunstenbreed actie gevoerd. Iedereen, of ze hun subsidie nu wel of niet houden, is het erover eens dat er slecht beleid gevoerd wordt. Een paar weken geleden hebben we een statement gepubliceerd waarin we 150 miljoen extra, een transparant adviesorgaan en nu eindelijk eens een consistent kunstbeleid eisen. Bij die gelegenheid hebben we met 150 instellingen de A10 geblokkeerd. Van de truckers hebben we geleerd hoe effectief dat kan zijn.

Kort na de blokkade bood Van der Ploeg Orkater een miljoen. Maar op voorwaarde dat de gemeente Amsterdam er ook een miljoen bijlegt. Daar had Amsterdam niet op gerekend. Nee natuurlijk niet, die zit al met een groot tekort. En wat wil Van der Ploeg nou zeggen met dat miljoen? We hangen jullie niet op, maar we schieten jullie in de knieschijven? En daar moeten we dan blíj mee zijn?! Aanvankelijk kwam mijn woede voort uit wat Orkater werd aangedaan. Dat is nu eenmaal de groep waarmee ik me het meest verbonden voel. Een uniek gezelschap dreigt te verdwijnen en er komt niets vervangends voor in de plaats. Nu gaat het om iets groters. Het is zoiets als wanneer je thuiskomt en ontdekt dat er is ingebroken. Een dag later zie je iemand met jouw tv lopen en de politie werkt niet mee. Dan ga je je niet meer uitsluitend druk maken over je tv, maar over het hele systeem. De inbraak is dan niet meer dan een aanleiding.

Rick van der Ploeg heeft besluiten genomen op grond van feitelijke onjuistheden. We hopen dat de Kamer dit advies en andere onzorgvuldig tot stand gekomen adviezen corrigeert. Zoniet, dan rest ons niets anders dan naar de rechter te stappen. Een traject dat volgens onze advocaten zeer kansrijk wordt geacht.”

Gijs Scholten van Aschat (41) verwierf bekendheid met de tv-serie Pleidooi. Voor zijn rol in Oud Geld kreeg hij in 1998 een Gouden Kalf. Het meest is hij echter te zien in de theaters. Hij speelde onder meer Hamlet van het Nationaal Toneel en in Orkater’s Wie vermoordde Mary Rogers? Zijn veelzijdigheid bewees hij verder in de verfilming van Vestdijks roman Op Afbetaling en, vorig jaar nog samen met Thomas Acda, in Lek.

Gepubliceerd in oktober 2000
Foto© Roger Cremers/SP

Voor verpleegtehuis Watersteeg volstaan liefdewerk en oude lappen niet meer

2007-10-13T10:18:00.000-07:00

Aan het geld zal het niet liggen, beloofde minister Borst van VWS. De sector zou een flinke injectie krijgen waarvan de wachtlijsten konden worden weggewerkt en nieuw personeel kon worden aangenomen. 'Ammehoela,' zeggen ze in verpleeghuis de Watersteeg in Veghel. 'Bij ons moet er op elke afdeling bijna een hele medewerker uit.'

Het water staat verpleeghuis Watersteeg aan de lippen. Als in alle verpleeghuizen werken de verzorgenden hard om het hun bewoners zoveel mogelijk naar de zin te maken. En net als in alle verpleeghuizen valt dat met de huidige personeelstekorten niet mee. 'Het wordt steeds moeilijker om mensen de zorg te bieden waar ze recht op hebben,' zegt verpleegkundige Ellen Romviel. 'We streven er bijvoorbeeld naar alle dertig bewoners op de afdeling om tien uur uit bed te hebben. Maar we zijn al blij als het om half twaalf gelukt is. Rusten tussen de middag mag alleen op medische indicatie, puur omdat het personeel het niet bolwerkt om iedereen weer in bed te helpen. Dat is toch triest. Mijn moeder is 88 jaar, helemaal gezond weliswaar, maar zij gaat 's middags na het eten altijd even liggen. Zou zij in een verpleeghuis komen, dan kan dat niet meer. De mensen op mijn afdeling, die het nog harder nodig hebben dan zij, moeten in de rolstoel blijven zitten. Nog minder personeel betekent dat we de eerste mensen rond zes uur op bed moeten gaan leggen willen we iedereen er om half elf in hebben. Want dan komt de nachtdienst en die kan in haar eentje geen mensen verplaatsen. We redden het nu al nauwelijks, we kunnen eenvoudigweg geen mensen meer missen!'

'Ik kan niet anders,' zegt locatiemanager Marian Masuger met spijt in haar stem. 'De dagprijs die we per bewoner krijgen is bij lange na niet toereikend. In de afgelopen jaren is op alle mogelijke zaken al bezuinigd: keukenpersoneel, magazijnmedewerkers, maar ook op activiteiten voor de bewoners. Nu moet ik echt gaan snijden in het verzorgend personeel. Al jaren krijgen we iets meer dan driehonderd gulden per bewoner per dag. Daarvan moet alles gedaan worden, de verzorging, het eten, de fysiotherapie, het linnengoed. Je kan dan wel minder ballen in de soep doen, maar dat zet geen zoden aan de dijk. Personeel is tenslotte de allergrootste kostenpost.'

'De laatste tien jaar is de dagprijs niet meer omhoog gegaan,' vervolgt Masuger, 'terwijl de zorgvraag wel toeneemt. Mensen blijven langer thuis wonen en komen zorgbehoeftiger dan voorheen bij ons binnen. Bovendien worden eten en hulpmiddelen alsmaar duurder.'

'We hebben altijd een redelijk goede reservepot gehad, maar die is nu zo goed als op,' zegt Ellen Romviel. 'Een extra tillift kan er nu niet meer vanaf bijvoorbeeld, terwijl die wel hard nodig is. Van de dertig bewoners op mijn afdeling kunnen er vier een heel klein beetje lopen. De rest moet met een lift in en uit bed en stoel gehesen worden. Met de zeven man personeel en slechts één lift kunnen we mensen niet vijf keer per dag naar het toilet brengen. Gelukkig hebben we goed incontinentiemateriaal.' 'De basiszorg, wassen eten aankleden, kunnen we gelukkig nog wel bieden,' zegt Romviel. 'Maar wanneer bijvoorbeeld iemand terminaal is, kunnen we de extra, met name geestelijke zorg die zo iemand nodig heeft, niet bieden. Mensen zijn verdrietig, misschien wel bang en wij kunnen met de beste wil van de wereld geen tijd vrijmaken naar zo iemand te luisteren en hem op zijn gemak te stellen. Keihard, maar voor psychische nood hebben we het gewoon te druk.' 'Bewoners reageren over het algemeen gelaten. Zij zien ook dat we de benen onder ons gat uitlopen en hebben wel begrip voor de situatie. Daarbij zijn ze natuurlijk ook wel een beetje aan ons overgeleverd. Sommigen denken: nou laat ik maar niet al te erg op de zuster brommen, straks zorgt ze minder goed voor me. Bovendien hebben ouderen een heilig ontzag voor dokters en verpleegkundigen. Ze zijn opgegroeid in dienstbaarheid. Altijd hard werken, nooit zeuren, niemand tot last zijn.'

'Minister Borst had gewoon een standaardbriefje uit de la getrokken. Zo betrokken is ze nou!'

De 'kleine dingen die het leven aangenaam maken' schieten er volgens Romviel bij in. 'Een paar jaar geleden gingen we nog wel eens met mooi weer naar buiten. Of je ging met iemand naar de markt om wat spullen te kopen. Wie familiebezoek krijgt komt er wel, maar wie gaat er wandelen met mensen die helemaal alleen zijn? Van die simpele dingen, de dames een beetje opmaken of krullen indraaien. Voelen ze zichzelf wat mooier, krijgen wat betere zin. Stuk voor stuk zaken waarvan je zegt: wat zou het? Maar als al die kleine dingen wegvallen raakt het leven behoorlijk verschraald. Ik las laatst het beruchte interview met minister Borst in NRC waarin ze zei dat ze zich heel goed kon voostellen dat oude mensen die zich 'te pletter vervelen' euthanasie zouden willen. Nou, bij ons verveelt het hele huis zich te pletter. Niet omdat ze klaar zijn met leven, maar omdat mevrouw Borst er niet voor schijnt te willen zorgen dat wij ze een zinvolle dagbesteding kunnen bieden!' Met een klap belandt Romviel's hand op tafel. 'Ik heb de minister eens in een brief precies uitgelegd hoe het toegaat bij ons en dat de dagprijs absoluut verhoogd moet worden. Na drie maanden kreeg ik een brief terug waarin ze schrijft hoezeer ze werkt aan het oplossen van de wachtlijstproblematiek in ziekenhuizen. Daar vroeg ik helemaal niet naar! Ze heeft gewoon een standaardbriefje uit de la getrokken. Zo betrokken is ze nou!'

Een tijdlang heeft de Watersteeg een opnamestop gehad. Door het grote aantal zieken was zelfs de basiszorg onder druk komen te staan. 'Je weet hoe dat gaat,' zegt Romviel. 'Er was al te weinig personeel, wie overblijft werkt nog harder en dus wordt de kans dat onder hen mensen ziek worden ook weer groter. Weet je, als er een collega zwanger wordt, zou dat heel leuk moeten zijn, maar je kan je er al bijna niet meer toe brengen om te zeggen: hè meid, wat fijn. Nee, je denkt meteen aan die maanden zwangerschapsverlof en verlof na de bevalling en hoe lang je die collega kwijt zal zijn. Want je krijgt er niemand voor terug. Op de dementerenden afdeling waren er vorig jaar vijf zwanger. Klinkt heel harteloos, maar daar was niemand blij mee.'

'Mensen liggen soms met vier personen op een kamer. Hun enige privacy is hun nachtkastje en het prikbord aan het hoofdeinde van het bed'

Op de vraag: is werken in de zorg nog wel leuk? blijft een spontaan ‘Ja natuurlijk!’ uit. 'Ik weet het niet,' zegt Romviel, 'ik heb nooit iets anders gedaan.' Ze herstelt zich dan en zegt: 'Ach ja, ik heb het reuze naar mijn zin, fantastische collega's en een prima sfeer op de afdeling. Die collegialiteit is wat me op de been houdt. Misschien dat ik het op een minder leuke afdeling niet zou volhouden. Ik besef dat we geen goede reclame zijn voor de sector. Wanneer er een stagiaire komt wordt die eerder gezien als een extra paar handen aan het bed dan dat ze een goede begeleiding krijgt. Die willen we haar wel geven, maar de tijd, hè? Een aantal meiden is daardoor afgehaakt. Doodzonde, want de beste ambassadeurs voor de zorg zijn de verpleegkundigen zelf. Een collega zei laatst: ‘ik zou willen dat ik het beroep aan mijn kinderen kon aanraden’. En ik snap wat ze bedoelt. Ook ik heb tegen mijn dochters gezegd: ga alsjeblieft iets anders doen.' Het verplegend personeel doet wat ze kan. De een neemt een handvol wilgentakken mee om met Pasen de woonkamer aan te kleden, een ander verkleedt zich met de vakantieweek – wegens geldgebrek binnenshuis georganiseerd – als clown en draagt versjes voor, of regelt dat het plaatselijke kerkkoor de repetitie op de Watersteeg houdt. Dankzij de inspanningen van personeel en vrijwilligers ziet het er op de Watersteeg best gezellig uit. 'Maar bouwtechnisch is het gebouw allang niet meer van deze tijd,' zegt Henk Gerrits, sectorhoofd van de afdeling somatiek. Mensen liggen met twee, soms met vier personen op een kamer. Hun enige privacy is hun nachtkastje en het prikbord aan het hoofdeinde van het bed. De plannen om te verbouwen zijn er, het geld ook. Maar kamers opsplitsen, muren neerzetten en inpandige badkamers maken kost ruimte. Dat betekent dat er bedden gesloten moeten worden. Het moge duidelijk zijn dat dit met de huidige wachtlijsten niet gaat. Dus willen we behalve verbouwen ook aanbouwen. En dan moet je op de bouwprioriteitenlijst zien te komen en voor de eerste paal de grond in gaat ben je zo weer een paar jaar verder.'

'Het personeel bij de NS zet zonder al te desastreuze gevolgen de trein stil. Maar wat als wij zeggen: laat de mensen maar liggen?'

'Er moet nu echt iets veranderen,' realiseerden personeel en management van de Watersteeg zich. Liefdewerk en ouwe lappen volstaan niet langer. 'De miljarden voor de zorg lijken alleen in capaciteitsuitbreiding te gaan zitten,' zegt Masuger. 'Verbetering van de bestaande zorg wordt vergeten.' Er werd een actiecomité opgezet dat de problematiek van het verpleegtehuis vol onder de aandacht ging brengen. Een gesprek met de inspecteur volksgezondheid leverde niet meer op dan diens constatering dat de basiszorg (wassen, eten, medicijnen) wel goed zat. Met ruim tweeduizend handtekeningen maande het actiecomité de Veghelse wethouder om zich vooral hard te maken voor het verpleeghuis en een brandbrief ging naar de Tweede-Kamerfracties van alle partijen. 'Onze middelen om de politiek te bewerken zijn beperkt,' erkennen zowel Romviel als Masuger. 'In de zorg ga je niet staken. Het personeel bij NS zet zonder al te desastreuze gevolgen de trein stil. De reiziger redt zich wel. Maar wat als wij zeggen: laat de mensen maar liggen?' Desondanks laat het actiecomité het er niet bij zitten. In samenwerking met SP-Kamerlid Agnes Kant en het comité Zorg voor Iedereen werkt Ellen Romviel aan een grote enquête onder het verpleeghuispersoneel. Met de resultaten zal Kant bij de voorjaarsnota op volle kracht het debat in gaan 'Ik wil er voor elke tien paar handen een paar bij,' zegt Kant strijdvaardig. 'Maar dan ook echt. Nog te vaak komen investeringen in de zorg niet aan waar ze horen te zijn. Het verhaal van de Watersteeg is helaas niet uniek. Ik heb het eens vergeleken met een sjoelbak, onderweg kom je zoveel gaten tegen waar het geld in kan vallen. Neem de jaarlijkse salarisverhoging. Daar krijgt de zorg elk jaar een bedrag voor, maar dat is bij lange na niet toereikend. Komt de minister dan met geld voor werkdrukverlichting, wordt dat niet besteed aan een extra collega, maar om de reeds werkende verpleegkundigen het salaris te geven waar ze volgens de CAO recht op hebben.'

Gepubliceerd in mei 2001
Foto: © Jan Zandee/SP

Van gifput tot beerput

2007-10-13T10:08:00.000-07:00

In februari 1999 wordt Rob van Rijn aan het werk gezet in de zwaarst verontreinigde gifput van Nederland, de C2-deponie op de Maasvlakte. Een paar weken later is hij ziek. Aan de kant gezet door zijn werkgever strijden hij en zijn vriendin Astrid tegen de eigenaar van de bak, de aannemer die hem erin stuurde en de politici die ook twee jaar later nog steeds hun verantwoordelijkheid ontkennen.

Niemand had Rob van Rijn verteld wat er precies in de bak lag. Alleen dat het om zwaar verontreinigde grond ging. De bedoeling was, dat hij het afval, zo'n dertigduizend ton, verplaatste om de bodem vrij te krijgen zodat deze gerepareerd kon worden. Omdat Van Rijn tijdens het schrijven van dit artikel opnieuw in het ziekenhuis lag, was hij niet in staat de Tribune persoonlijk te woord te staan. In januari van dit jaar vertelde hij echter het volgende aan de Milieu-recherche: 'Het afval in de put was zeer divers van samenstelling. Zo kwam het voor dat we een meter tot anderhalf in de blubber stonden te werken. Het vuil zat in airbags, maar die gingen vaak stuk. Een collega van mij reed zo'n big bag eens kapot. Er kwamen allemaal potten uit met een witte heldere vloeistof. Mijn collega werd onwel en wij moesten allemaal voor een paar uur de put uit.'

Ook ontstond er eens spontaan een brandje in de bak. Vreemd, want officieel zou er alleen onbrandbaar afval opgeslagen zijn. Na twee weken in de C2-deponie kreeg Van Rijn ernstige gezondheidsklachten. Misselijkheid, braken, hoofdpijn en geheugenstoornissen. Ook kreeg hij borsten als van een vrouw. Grote schijven weefsel vol chemische rotzooi haalden de artsen uit zijn lijf.

Geen mens zou de bodem van de bak ooit nog betreden. Maar dat bleek een loze toezegging

Twintig jaar geleden keurde de politiek de bouw van de C2-deponie goed. Door schade en schande wijs geworden werd besloten tot centrale opslag van reststoffen van chemisch afval. Op de Maasvlakte, nabij de Rotterdamse haven, werd een betonnen bak van 300 meter lang en 11 meter diep aangelegd. Sindsdien wordt daar al het chemische afval gedumpt waar men geen raad mee weet, in de hoop dat in de toekomst een techniek voorhanden komt om de rotzooi te verwerken. Eigenaar van de bak is de Afvalverwerking Rijnmond, die gecontroleerd wordt door de gemeente Rotterdam. In 1990 werd de deponie met veel bombarie geopend. Geen mens zal ooit meer deze bodem betreden, zei de toenmalig AVR-directeur bij die gelegenheid. De bak zou zelfs aardbevingbestendig zijn. Nog geen tien jaar later zit er een scheur in de bedding en staan er wél mensen op de bodem van de put: Rob van Rijn en zijn collega's. En dat hebben ze geweten.

'Ik heb op de dag dat ik begon nauwelijks instructies gekregen,' vertelt Van Rijn in het proces-verbaal van de Milieurecherche. 'Ik kreeg een papieren overall, een stofkapje, laarzen en een portofoon.' De shovel waarop hij werkt, vertoont gebreken. 'Aan de rechterzijkant was de spiegel afgescheurd waardoor een gat in de cabine zat van ongeveer vijf bij vijf centimeter. Verder was daardoor de sponning van de ruit naar binnen geklapt. Al die tijd dat ik in de C2-deponie werkte is die schade niet verholpen. Geen van de machines werd na gebruik in de deponie gereinigd.'

Op de vraag hoe onbrandbaar afval in de brand kan vliegen, moest het verwerkingsbedrijf het antwoord schuldig blijven

Gealarmeerd door Van Rijn brengen SP-Kamerlid Remi Poppe en milieudetective Harry Voss in 1999 een bezoek aan de bak. 'Er zit een enorme scheur in de bodem,' vertelt Voss bij terugkomst. 'Je moet er niet aan denken dat het gif de grond insijpelt. Het personeel heeft nauwelijks beschermende kleding. Er hangen voortdurend allerlei dampen en zware rook in de bak en overal in de bak ontstaan spontane brandjes.' Poppe vraagt milieuminister Pronk direct om opheldering. Ook Erik van der Burgh, dan nog lid van de Provinciale Staten in Zuid-Holland, en SP-gemeenteraadslid in Rotterdam Mathijs Spaas stellen vragen. De laatste krijgt van de AVR de verzekering dat er geen verband bestaat tussen de ziekte van Rob van Rijn en de omstandigheden in de put. Op de vraag hoe onbrandbaar afval in de brand kan vliegen, moest het verwerkingsbedrijf het antwoord schuldig blijven.

De pers pikt het nieuws op. VPRO's Lopende Zaken maakt een reportage waarin mannen te zien zijn die, door niet meer beschermd dan een stofkapje, tussen substanties fluorescerende kleuren rondbanjeren. Ook de Arbeidsinspectie is gealarmeerd. Maart 1999 verordonneert deze stillegging van de werkzaamheden. Eind mei mag er weer verder worden gewerkt, maar alleen vanaf de rand van de bak.

Meer dan tienduizend gulden blijkt de gezondheid van de mannen in de C2-bak niet waard te zijn

Rob van Rijn heeft het goed gehad met de firma Van Eck. En de firma Van Eck met hem. 'Rob werd in het bedrijf zwartgemaakt,' vertelt zijn vriendin Astrid Veldhuisen 'Hij zou niet ziek zijn door de C2, maar een leverafwijking hebben en hij zou zijn stofkapje hebben afgedaan. Dat is helemaal niet waar. Alsof zo'n kapje helpt tegen die rotzooi in de bak!' Bij de kantonrechter wordt de arbeidsovereenkomst ontbonden. Van Rijn's advocaat Bob Ruers: 'De kantonrechter was verschrikkelijk negatief en bevooroordeeld naar Van Rijn toe. Wij hadden een schadevergoeding van 200.000 gulden gevorderd. Rechter Westermann kende slechts 50. 000 toe. Omdat Van Rijn de pers erbij had gehaald! Een sterk staaltje klassenjustitie. Na de zitting durfde Westermann mij nog te zeggen dat het maar goed was dat ik die dag geen pers had uitgenodigd.' Zo streng als justitie voor Van Rijn is, zo soepel is ze voor de AVR en aannemer Van Eck. In beiden gevallen wordt de zaak geschikt met een boete van slechts 10.000 gulden. Meer blijkt de gezondheid van de mannen in de C2-bak niet waard te zijn.

Diezelfde tijd staat de AVR voor wat andere akkefietjes wél voor de rechter. Vijftien overtredingen heeft de Officier van Justitie in een rechtszaak gebundeld. De rechter spreekt van 'een onthutsende bedrijfsvoering' waarbij voorschriften in eigen voordeel worden uitgelegd 'op een wijze die er eerder op gericht lijkt de mazen van de regelgeving op te zoeken dan dat er gepoogd wordt die na te leven', en legt de AVR een boete op van 700. 000 gulden.

'Het gaat me niet om de kop van Pronk. Het zijn die dinosauriërs op het ministerie die al die antwoorden verzinnen'

Van Rijn en Veldhuisen bijten zich vast in de zaak. Inmiddels beschikken ze over stapels dikke dossiers en een grote deskundigheid op het gebied van toxische stoffen, drainagesystemen, betumelagen en wat al niet meer. Het belangrijkste weten ze echter nog steeds niet. In welke giftige stoffen heeft Van Rijn in vredesnaam gestaan? Veldhuisen: 'Hij heeft nooit eerder in de chemie gewerkt, het kan niet anders of hij is in de C2-deponie zo ziek geworden.' Ze laten monsters die Van Rijn zelf uit de bak genomen heeft onderzoeken bij de Stichting Visie. Een test met de geigerteller wijst uit dat de monsters radioactief zijn. Van Rijn en Veldhuisen dienen een klacht in bij het Openbaar Ministerie. Deze geeft hen het grootste gelijk van de wereld, maar ziet het niet als nieuw feit. Met de eerder aan AVR opgelegde schikking van 10.000 gulden is de kous af.

De zaak wordt besproken in de vaste Kamercommissie VROM. Het is dan inmiddels al lente 2001. 'Zijn er stofmetingen uitgevoerd op de dagen waarop werkzaamheden in de C2-deponie plaatsvonden?' wil de commissie weten. 'Ja,' zegt Pronk. 'Nee,' zeiden echter Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland, toen toenmalig Statenlid Erik van der Burgh diezelfde vraag twee jaar eerder stelde.

Zijn er voordat Van Rijn en zijn collega's de bak in werden gestuurd, al eerder reparaties verricht? 'Nee,' zegt Pronk. 'Ja,' zeiden GS van Zuid Holland in antwoord op vragen van Statenlid Van der Burgh.

'In het grondwater aangetroffen verontreinigingen zijn afkomstig uit de omgeving van de C2-deponie,' vervolgt de Kamercommissie. 'Is duidelijk waardoor deze verontreinigingen veroorzaakt zijn?' 'De verhoogde concentraties van zware metalen zijn afkomstig van de grond waarmee de Maasvlakte destijds is aangelegd en niet van de C2-deponie,' antwoordt Pronk.

'Onzin,' weet Astrid Veldhuisen, die de verschillen in de antwoorden documenteerde ('van de elf vragen heeft Pronk er eentje goed') en doorstuurde naar alle leden van de commissie. 'Volgens de Milieueffectrapportage die ten tijde van de aanleg van de deponie is opgesteld, komt de grond eronder uit het Oostvoornse Meer en is dus niet verontreinigd. En als die grond inderdaad vervuild zou zijn, hoe is het dan in vredesnaam mogelijk dat dezelfde grond met toestemming van de overheid gebruikt is voor de aanleg van bedrijventerreinen en recreatiegebieden elders?'

'Weet je,' verzucht ze dan, 'het gaat me niet om de kop van Pronk. Het zijn die dinosauriërs op het ministerie die al die antwoorden verzinnen. Waar blijf je met je betrouwbare overheid, wanneer antwoorden aantoonbaar niet kloppen?'

'Feit is dat Van Rijn gezond de bak inging en er ziek weer uit kwam. Laat de rechter de knoop maar doorhakken'

De SP-raads- en Statenfracties onderzoeken nu samen met Greenpeace wat ze aan verdere actie kunnen ondernemen. En advocaat Ruers stelt namens Van Rijn aannemer Van Eck aansprakelijk voor de ziekte. Iets wat niet mee zal vallen. 'Het oorzakelijk verband tussen de ziekte van Van Rijn en het werken in de bak is heel moeilijk te bewijzen. Artsen kunnen geen behoorlijke diagnose stellen omdat ze niet weten met welke stoffen hij in aanraking is geweest en kunnen dus ook niet gericht zoeken. Met die shovels zijn zoveel stoffen letterlijk overhoop gehaald en met elkaar vermengd, dat je niet meer weet wat wat is. Ik krijg trouwens de indruk dat ook de AVR geen idee heeft wat er allemaal in de bak ligt. Maar feit is dat Van Rijn gezond de bak inging en er ziek weer uit kwam. Laat de rechter de knoop maar doorhakken.'

Gepubliceerd in september 2001
Foto: © SP

Ondersteun borsten, geen dictators!

2007-10-13T10:01:00.000-07:00

'Prikkelt jouw bh ook zo de laatste tijd?' willen de mensen van de Schone Kleren Kampagne weten van het bh-dragend deel der natie. 'Dat komt misschien wel omdat je Triumph of Sloggi bh is geproduceerd in Birma. Onder een militair regime vindt daar dwangarbeid plaats en worden mensenrechten systematisch geschonden. Triumph moet uit Birma!'

Door het militair regime zijn in Birma mensenrechtenschendingen, martelingen en slavenarbeid aan de orde van de dag. Ondanks herhaalde oproepen van Nobelprijswinnares Aung San Suu Kyi aan het internationale bedrijfsleven af te zien van investeringen in Birma, blijft Triumph z'n activiteiten voortzetten. 'De grond waarop de fabriek van Triumph staat, huurt het bedrijf van de Union Myanmar Economic Holding,' vertelt Christa de Bruin van de Schone Kleren Kampagne. 'Dat is een instituut van actieve en gepensioneerde militaire officieren dat gecontroleerd wordt door dat deel van het ministerie van defensie dat belast is met de aanschaf van wapens.' Aung San Suu Kyi leidt de National League for Democracy. De NLD won de verkiezingen in 1990 met een overweldigende meerderheid. Maar de junta weigert tot op heden de macht over te dragen aan het gekozen parlement. Aung San Suu Kyi en de NLD roepen op tot buitenlandse druk in de vorm van sancties om de militairen naar de onderhandelingstafel te dwingen.

Ook de Free Trade Union Birma (FTUB), de onafhankelijke vakbeweging in ballingschap, vraagt buitenlandse bedrijven niet te investeren in Birma. De Bruin: 'Investeringen in Birma komen vrijwel geheel ten goede aan het militaire bewind in het land. Door het regime financieel te steunen, maken ze het het volk extra moeilijk van die militairen af te komen.'

Ook Nederland is voorstander van economische sancties tegen Birma

De oproep van Aung San Suu Kyi en de FTUB kan rekenen op brede steun. Zo heeft de International Labour Organization (ILO, een organisatie van de VN) voor het eerst in haar geschiedenis leden opgeroepen de banden met een lidstaat (Birma) te heroverwegen en af te zien van alle activiteiten die bijdragen aan dwangarbeid. De Verenigde Staten verbieden al langere tijd nieuwe investeringen in Birma. Ook de Nederlandse regering is voorstander van multilaterale economische sancties tegen Birma en maakt zich hiervoor hard binnen Europees overleg. 'Onlangs werd bekend dat er gesprekken gaande zijn tussen de NLD en de junta. Zolang deze gesprekken niet leiden tot democratisering en de oppositie haar oproep aan de internationale gemeenschap niet heeft ingetrokken is er reden om juist nu de druk op Birma te intensiveren,' meent De Bruin. Onder het motto 'Support breasts, not dictators' protesteerden de Schone Kleren Kampagne en het Burma Centrum Nederland begin dit jaar tegen de aanwezigheid van Triumph in Birma. Voor de deur van V&D in de Amsterdamse Kalverstraat, verbrandden actievoerders bh's en deelden folders uit, waarin ze winkelende consumenten informeerden over de huidige situatie in Birma. Ook in Zwitserland, waar het hoofdkantoor van Triumph staat, vonden acties plaats.

Vooralsnog geeft Triumph geen krimp. 'We betalen hogere lonen dan gemiddeld', is een van hun argumenten

In antwoord op een oproep in de krant besloot ook de SP afdeling Gouda zich in te zetten voor schone kleren. 'In veel winkels in Gouda bleken Triumph-producten te hangen,' vertelt SP'er Marina de Lelij. 'Wij zijn voor de deur gaan staan met een spandoek Ondersteun borsten, geen dictators en hebben pamfletten met uitleg uitgedeeld aan omstanders. Ik kan niet zeggen dat we in Gouda een enorme boycot hebben ontketend, maar wat ik uit de reacties begreep zijn veel mensen zich wel bewuster geworden van de omstandigheden waaronder hun kleding en ondergoed gemaakt worden.' De gemeenteraadsfractie van de SP in Gouda bereidt nu een motie voor waarin de gemeente gevraagd wordt bij de aanschaf van dienstkleding te letten op de arbeidsomstandigheden in het productieland. In samenwerking met FNV, Novib, solidariteitsfonds XminY en Burma Centrum Nederland voert de Schone Kleren Kampagne nu een protestkaartenactie waarin ze Triumph verzoeken zich terug te trekken uit Birma en een beroep doen op Vendex/KBB om de verkoop van Triumph-artikelen stop te zetten, zolang de fabrikant in Birma blijft. U treft de actiekaart ook in deze Tribune. Vooralsnog geeft Triumph geen krimp. 'We betalen hogere lonen dan gemiddeld, is een van hun argumenten,' vertelt Christa de Bruin. 'En: als wij ons terugtrekken zijn de mensen daar werkloos. Dat zou op zich wel een punt kunnen zijn, maar feit is dat de opbrengsten van de investeringen die worden gedaan in Birma, regelrecht naar de junta gaan en juist niet ten goede komen van de mensen. Bovendien is de boycot, als het goed is, slechts tijdelijk. De bedoeling is om de militairen aan het onderhandelen te krijgen en ze ertoe te bewegen hun macht over te dragen aan de rechtmatig verkozen NLD.'

Schone Kleren Kampagne
De Schone Kleren Kampagne (SKK) is actief in negen Europese landen en richt zich op wereldwijde verbetering van de arbeidssituatie in de kleding- en sportschoenenindustrie en het verhogen van bewustwording over arbeidsrechten en milieu. Tienduizenden individuen en honderden organisaties, waaronder de ILO en Amnesty International, steunen SKK. SKK roept de industrie op om een gedragscode - gebaseerd op de conventies van de ILO - te respecteren, om zich in te zetten voor een leefbaar loon en onafhankelijke controle van arbeidsomstandigheden. SKK werkt samen met vakbonden en NGO's in veel productielanden. Momenteel voert SKK actie op de volgende terreinen: Behalve schone kleren in de winkels wil de SKK ook dat gemeenten er bij de aanschaf van hun dienstkleding zeker van zijn dat ze niet onder slechte arbeidsomstandigheden of door dwangarbeid vervaardigd zijn. Het eerste succes op dit front is al binnen. De gemeenteraad van Amsterdam heeft een motie met de bedoelde strekking aangenomen. Er loopt een rechtszaak tegen kledinggigant Gap wegens schending van elementaire arbeidsrechten op het eiland Saipan. Hoewel Amerikaans, ligt dit eiland aan de westkust van Japan. Met beloftes van hoge lonen en goede banen in Amerika worden mensen uit China, de Filippijnen, Bangladesh en Thailand naar Saipan geronseld. Daarbij moeten ze echter een 'bemiddelingsbedrag' van al gauw 4000 gulden betalen. Vervolgens moeten ze verklaren niet te zullen deelnemen aan vakbondsactiviteiten, geen religieuze diensten te zullen bezoeken, niet te zullen trouwen of ontslag te zullen nemen. Zeven dagen per week, zo'n 12 uur per dag verrichten ze vervolgens hun arbeid in onveilige, oververhitte, volle fabriekshallen. Tijdens Euro 2000 richtte de SKK de pijlen op sportkledinggiganten Nike en Adidas. Het doel was om hen ertoe te bewegen de arbeidsomstandigheden in de fabrieken te verbeteren. Nike heeft weliswaar een gedragscode voor haar onderaannemers, maar de controle op de naleving ervan is een wassen neus.

Gepubliceerd in juni 2001

Doodstraf – alleen voor de armen

2007-10-13T09:43:00.000-07:00

Jaarlijks worden in de Verenigde Staten dertig tot veertig ter dood veroordeelden geëxecuteerd. De belangrijkste reden dat zij op Death Row terecht zijn gekomen, is dat ze geen geld hadden voor een behoorlijke advocaat. "En die heb je wel nodig in een systeem waar de openbare aanklager de kluit belazert, rechters een executie vieren met champagne en kreeft en de verdediging tijdens de zitting in slaap valt," vinden advocaten Danalynn Recer en Jim Marcus. In Nederland proberen zij steun en geld te vinden om verdachten de bijstand te geven waar ze recht op hebben.

Those without the capital get the punishment, vat advocaat Jim Marcus de situatie samen. Marcus houdt kantoor in Houston, Texas, de absolute koploper wat betreft executies en juridische malversaties en is gespecialiseerd in doodstrafzaken. "Als je geld hebt word je nooit ter dood veroordeeld, ongeacht je misdaad. Kijk naar O.J. Simpson. Die was rijk, had een legertje prima advocaten. Tegen hem werd de doodstraf niet eens geëist. Ik heb mensen om minder geëxecuteerd zien worden."

De dodencellen in Texas worden voor meer dan de helft bevolkt door zwarten en Latino’s. Onevenredig veel als je bedenkt dat maar 38 procent van de Texanen niet-blank is. Een zwarte die een blanke ombrengt heeft zes keer zoveel kans dat de doodstraf tegen hem wordt geëist dan andersom. Marcus: "De typen moord die met de dood bestraft kunnen worden zijn volstrekt willekeurig: moord op een kind jonger dan zes, moord op een ambtenaar (van politieagent tot keurmeester voor pluimvee), kidnapping plus moord. Leven of dood hangt af van de vraag of jouw vergrijp net wel of net niet in een van die categorieën valt. Ongeveer een jaar geleden bond een groepje blanke mannen in Jasper, Texas een zwarte man vast aan de achterkant van zijn eigen truck en scheurden net zo lang door de straten tot hij dood was. Ze hadden hem zowat onthoofd. Toch staat deze misdaad niet op de menukaart van capital murder. De aanklager heeft zich in allerlei bochten moeten wringen om er kidnapping en moord van te maken. Dit was voor het eerst in de geschiedenis van Texas dat blanken ter dood werden veroordeeld voor de moord op een zwarte."

Desondanks vormt de blanke middenklasse een zwaar ondervertegenwoordigde groep binnen het kleurrijke gezelschap in de dodencellen. Er zitten geestelijk gehandicapten, psychiatrische patiënten, en mensen met een afgrijslijke geschiedenis van verwaarlozing en mishandeling. Wie het geld niet heeft voor een advocaat, krijgt een public defender, een pro deo advocaat toegewezen. Dezen zijn echter zo overbelast dat ze soms wel een paar honderd zaken tegelijk onder zich hebben. Van enige kwaliteit is geen sprake. Niet zelden krijgt de advocaat pas een dag voor de zitting voor het eerst zijn cliënt te spreken. "Maar het interesseert veel pro deo advocaten ook geen lor of hun cliënt wel of niet veroordeeld wordt," zegt Danalynn Recer, collega van Jim Marcus en eveneens gespecialiseerd in doodstrafzaken. "Ze komen dronken op de zitting en nemen niet eens de moeite de getuigen van de aanklager te ondervragen. Voor de $11.85 per uur die sommige pro deo advocaten uitbetaald krijgen, zetten alleen de idealisten zich in." Verschillende advocaten hebben de naam om in de rechtszaal in slaap te vallen en zo het leeuwendeel van het proces te missen. Toen een journalist een van hen, public defender John Benn, er eens over aansprak, zei de advocaat dat hij de hele zaak maar saai vond. De rechter liet het proces doorgang vinden met de woorden: "De grondwet geeft de verdachte het recht op een advocaat, maar nergens staat geschreven dat deze wakker moet zijn."

Armoede loopt als een rode draad door alle processen heen

De 38 van de 50 staten die doodstraf in hun wetboek hebben, zijn ook niet te beroerd om zeventienjarigen, geestelijk gehandicapten en psychiatrische patiënten ter dood te brengen. Tussen 1973 en 1995 veroordeelde Texas 31 minderjarigen ter dood, twee keer zoveel als in andere staten. Vijftig tot zestig gevangenen, een slordige twaalf procent, op de dodenrij zijn geestelijk gehandicapt en grofweg de helft van de geëxecuteerden was geestesziek ten tijde van de executie. Marcus: "Clinton onderbrak eens zijn campagne om het presidentschap om in Arkansas, waar hij toen nog gouverneur was, de executie van geestelijk gehandicapte jongen bij te wonen. Veroordeelden moeten volgens de wet ten volle kunnen begrijpen wat doodvonnis inhoudt en waarom ze ter dood gebracht worden, maar daar weet de rechter altijd wel een mouw aan te passen. Hoe dan ook was deze executie hartstikke illegaal. De jongen die ter dood gebracht zou worden, had de gewoonte zijn toetje te bewaren en pas vlak voor het naar bed gaan op te eten. Na executie vonden bewakers het toetje in zijn cel. Hij had geen idee gehad wat er met hem ging gebeuren."

Armoede loopt als een rode draad door alle processen heen. Als belemmering voor een behoorlijke verdediging, als motivator voor een leven in de criminaliteit, of als factor die het onmogelijk maakt geesteszieke mensen in behandeling en van de straat te houden. "Ik behandelde eens het hoger beroep van een schizofrene man," zegt Danalynn Recer. "De psychiatrische kliniek waar hij regelmatig verbleef had hem op straat gezet, want hij vormde geen gevaar. In werkelijkheid was het gewoon te duur hem daar te houden. Zijn ouders konden zich geen een privé-kliniek veroorloven, dus was hij weer thuis. Koud een paar dagen na zijn ontslag vermoordde hij vier mensen. God had hem gezegd hun zielen vrij te laten, verklaarde hij tijdens de zitting. In de dodencel kreeg hij medicijnen die heel goed aansloegen. Hij hallucineerde niet meer en het ging veel beter met hem.

Nu was hij wel competent genoeg om de strekking van zijn vonnis te grijpen en kon hij ter dood gebracht te worden, zo vond de rechter."

Staat in Nederland de rechterlijke macht volledig los van de politiek, in de Verenigde Staten worden openbare aanklagers en rechters op staatsniveau door het volk gekozen. Gevolg is een politieke rat race over de ruggen van de verdachten. In campagnetijd wordt de doodstraf gepropageerd als hét middel om criminaliteit de das om te doen en de veiligheid in buurt of wijk te garanderen. Een openbare aanklager die vaak de doodstraf eist, is zekerder van herverkiezing dan zijn meer gematigde collega. Ook een lange lijst ter dood veroordelingen doet de populariteit van de ambitieuze district attorney veel goed. "Smerige trucs worden hierbij niet geschuwd,"zegt Marcus. "De aanklager doet zijn best een zo zwart mogelijk beeld van de verdachte te schilderen. Zaken uit zijn verleden, of hij er nu voor veroordeeld is of niet, worden er aan de haren bijgesleept. Iedereen die iets tegen hem heeft, mag dat uitgebreid komen vertellen. Een vrouw getuigde dat de verdachte haar herhaaldelijk had verkracht en met de dood had bedreigd. Het mens had zelf een strafblad met de lengte van een rol behang en was zo schizofreen als een schuifdeur. Dat wist de aanklager best, maar het ondersteunde zijn zaak dus to hell with the truth."

De verdediging moet het met een grijpstuiver doen

Ongeveer zeventig procent van de Amerikanen zegt voor de doodstraf te zijn. "Als je alleen die ene vraag stelt ja," protesteert Recer. "Maar zodra ze weten wat er allemaal bij komt kijken en hoezeer het rechtssysteem faalt en er geknoeid wordt, is nog maar de helft voor. In de ogen van de mensen is een misdadiger ter dood brengen de enige manier om te voorkomen dat hij ooit nog terugkeert in de samenleving. Het idee heerst dat wie levenslang heeft, over tien jaar weer buiten staat wanneer hij zich goed gedraagt. Wijs je de voorstanders op de mogelijkheid levenslang zonder vervroegde vrijlating, dan daalt hun aantal naar minder dan vijfentwintig procent van de totale bevolking."

Op die wetenschap baseert Recer haar verdediging. In de tweede fase van het proces, waarin de schuld van de verdachte al vaststaat, moet de jury namelijk beslissen over leven of dood. De aanklager zal er alles aan doen om de verdachte af te schilderen als een beest, de nadruk leggen op zijn gruweldaden en de jury voorhouden dat het haar verantwoordelijkheid is de maatschappij tegen hem te beschermen. "Ik probeer de jury te helpen mijn cliënt te begrijpen. Ik neem ze mee door zijn leven, vaak gedomineerd door misbruik en armoede. Ik laat zijn familie, vrienden en mensen uit zijn kerkgemeenschap vertellen wat voor mens hij was. Zo krijgt de jury een idee hoe hij tot zijn daad gekomen is, en maakt hem in haar ogen weer een mens. Iemand die het recht heeft te leven." Recers aanpak is een groot succes. Haar kantoor heeft nog nooit een zaak waarin de doodstraf is geëist, verloren. Maar er gaan maanden werk aan vooraf voor Recer haar cliënt helemaal in kaart heeft. Het vertrouwen van de familie en de verdachte zelf winnen is intensief, zwaar werk en kost geld, dat er vaak niet is. Krijgt het openbaar ministerie een slordige twee ton om de feiten boven water te halen, de verdediging moet met een tiende van dat bedrag toekomen. De Texas Defender Service, een non-profit advocatencollectief in Houston, waar Jim Marcus werkzaam is, voert onophoudelijk campagne om de benodigde fondsen bij elkaar te harken. Voor het horen van getuigen, voor psychiatrisch onderzoek maar vooral om specialisten aan te trekken die andere advocaten kunnen assisteren bij doodstrafzaken. "Een gemiddelde advocaat krijgt één, hooguit twee keer in zijn carrière een doodstrafzaak op zijn bord," vertelt Marcus "Tijdens de rechtenstudie is het onderwerp hooguit even aangestipt, dus weet de advocaat van alles net niks. Dat wordt de verdachte vaak fataal. En volstrekt onnodig. In de lagere rechtbanken kan een goede advocaat bijna altijd voorkomen dat de doodstraf wordt opgelegd. In hoger beroep zijn de juridische mogelijkheden voor de verdediging beperkt en is het heel moeilijk een doodvonnis omgezet te krijgen in levenslang."

"Doodstraftoernee" voor alle Jessy’s van Amerika

Doodstrafadvocaten Danalynn Recer en Jim Marcus waren afgelopen maand in Nederland om contacten te leggen met politieke en maatschappelijke organisaties, debatten te voeren en fondsen te werven. Dit op uitnodiging van de Rotterdamse Manon van den Berg, die al een aantal jaren correspondeert met Jessy San Miguel, een ter dood veroordeelde man in Texas. De actie wordt gesteund door de SP en de jongeren van ROOD die voor het Rotterdamse stadhuis een toneelstuk opvoerden, waarin zij uitbeeldden wat de Amerikaanse klassenjustitie voor jongens als Jessy betekent. Manons penvriend is een 28-jarige man die al bijna negen jaar in de dodencel zit. Jessy was negentien jaar toen hij in 1991 ter dood veroordeeld werd wegens zijn aandeel in een roofoverval waarbij vier mensen om het leven kwamen. Zijn zaak rammelt aan alle kanten. Hij werd aan handen en voeten geboeid de rechtszaal binnengebracht, waar zes kroongetuigen in ruil voor strafvermindering verklaringen tegen hem aflegden. Jessy’s advocaat had zich slecht voorbereid, nauwelijks onderzoek gedaan en was sterk bevooroordeeld tegen Jessy’s Mexicaanse afkomst. Tijdens de verhoren is hij door de politie herhaaldelijk geïntimideerd en gedwongen een bekentenis af te leggen. Dankzij Manon’s inspanningen dient Jessy’s zaak nu bij de federale rechtbank. In hoger beroep heeft een verdachte zelfs geen recht op een public defender en moet hij zelf zijn advocaat betalen. Wie dat niet kan heeft pech gehad. Het lukte Manon in Nederland geld bijeen te krijgen voor Jessy’s beroep. Danalynn Recer, Jim Marcus en de Nederlander Bart Stapert proberen Jessy’s doodvonnis omgezet te krijgen in levenslang. Met de doodstraftoernee van afgelopen maand wil Manon iets betekenen voor alle andere Jessy’s op Death Row.

‘Ik kom terug en ik zal met miljoenen zijn’ - La Compagnie Jolie Mome voert de klassenstrijd op de planken

2007-10-13T09:26:00.000-07:00

Zondagmiddag in theater ‘la belle étoile’ in de Parijse buitenwijk Saint-Dénis. Een klein meisje ligt op de grond onder een ouwe lap in een door oorlog verscheurd land. Een journalist doet rellerig verslag van de enorme solidariteit die de wereld toont met het slachtoffertje. ‘Wat mooi, wat prachtig!’ Voor een afgeladen huis speelt theatergezelschap Jolie Mome zijn operette Spartacus.

Het decor verplaatst zich naar het oude Rome. Een stoer meisje met plastic zwaard en schild wil graag gladiator worden. ‘Want dat is cool!’ Dan slaan de Romeinse legioenen de slavenopstand van Spartacus neer. Aan de zijkant van het toneel staan twee groteske vrouwen, die de verpersoonlijking van de Verenigde Staten en Rusland voorstellen. Luidkeels leveren ze commentaar. De rust keert weer, de rebellerende slaven worden gekruisigd. Het gladiatorenmeisje eindigt als ‘troetelslaaf’ van de Amerika-vrouw. ‘Is ze niet schattig? Auw! Het bijt!’

‘Ik kom terug, en zal met miljoenen zijn,’ roept Spartacus voor hij aan het kruis zijn laatste adem uitblaast. Springend door de tijd wordt de vergelijking duidelijk: de slavenopstand woedt nog altijd, maar heet nu klassenstrijd. C’est en combattant la misère qu’on peut lutter contre la guerre.‘Al strijdend tegen de misère, maken we een eind aan oorlog,’ klinkt het themalied van het muziekspektakel.

De Franse Compagnie Jolie Mome, wat zoveel betekent als ‘leuke meid’, naar het gelijknamige lied van Juliette Gréco, is een professionele theatergroep die de linkse actie als missie heeft. ‘Ons doel is een socialistische samenleving’, verduidelijkt regisseur Michel Roger, ‘theater is ons middel. We zijn acteurs die ons vak uitoefenen en tegelijkertijd activisten.’ Tegen de oorlog in Irak, tegen de Europese Grondwet, vóór arbeidersrechten en vóór een humaan vluchtelingenbeleid.

Jolie Mome maakt ‘volkstheater’. ‘In Frankrijk gaat volgens onderzoek zeven procent van de mensen één keer per jaar naar het theater’, rekent Roger voor. ‘Het is dus een heel smal volksdeel dat het publiek vormt. Altijd dezelfden, tamelijk elitair. Wij trekken mensen die je doorgaans niet in de reguliere theaters treft.’ Het engagement is terug te zien in de keuze van de stukken: Mutter Couragevan Berthold Brecht, en een bewerking van het lange gedicht ‘De kromstaf omhoog’ van Jacques Prévert, een protest tegen de medeplichtigheid van de katholieke kerk aan het fascisme.

‘Hoewel we flink links staan van de Parti Socialiste, ongeveer ten hoogte van de Franse Parti Communiste is het gezelschap nadrukkelijk niet gelieerd aan een politieke partij of vakbond’, zegt acteur en fluitist Serge Balu. ‘We voelen ons verwant aan veel linkse organisaties die opkomen voor de onderdrukten. De emmaüsstichting van Abbé Pierre bijvoorbeeld. Die doet heel veel voor daklozen.’ Ook Balu is geen partijganger. ‘De Franse politiek heeft het volk zó ontzettend belazerd. Laat mij mijn betrokkenheid maar uiten in samenwerking met verschillende anderen die mijn visie op de wereld delen.’

Een staking bij Mc Donalds leverde het lied Mc Strike op

Een zondagmorgen in een Parijse volkswijk, niet ver van Montmartre. Een zevental leden van Jolie Mome speelt en zingt op een pleintje voor een café:

Zo werkt dat bij McDonalds,
staken kun je wel vergeten.
Op de kantoren van ‘McDo’, is ‘vakbond’ een scheldwoord.
En als je niet braaf bent, kun je gaan,
er zijn tien anderen voor jouw baan.
McDo Mc Strike!

Met een glimlach herinnert Michel Roger zich de succesvolle actie Mc Grève: ‘Een jaar geleden staakten de werknemers van een filiaal van Mc Donalds in het centrum van Parijs. De achtergrond was een verhaal van deplorabele arbeidsomstandigheden en te lage lonen. De werknemers hebben de zaak een jaar plat weten te houden en wonnen uiteindelijk.’ Samen met de stakers organiseerden we het cabaret Mc Grève (Mc Staking) waarvoor we ‘McDo Mc Strike’ hebben geschreven.

Toen op 28 oktober 2001 de Verenigde Staten Afghanistan bombardeerden, zetten de acteurs in samenwerking met verschillende vredesorganisaties het eerste ‘noodcabaret’ op. Roger: ‘Afwisselend hebben sprekers en artiesten tien minuten om hun zegje te doen. Prima formule waarin kunst en politiek elkaar vinden.’ Sindsdien zijn er nog vele noodcabarets gehouden. Het meest recente dateert van half april: tegen de bouw van de muur in Palestina.

Acteur Emmanuel Monier koos na een aantal jaar in het reguliere toneel voor Jolie Môme: ‘Het is een fantastische de kans om enerzijds mijn werk als acteur te doen en anderzijds met heel veel andere mensen proberen iets te dóen aan de situatie in de wereld. Na de toneelschool heb ik het een aantal jaren best leuk gehad in het in het ‘gewone’ theater, maar ik had niet het idee echt mijn beroep uit te oefenen. Ik vroeg me af wat voor zin het had om mensen alleen maar te amuseren. Ik wilde meer. Ik hoop dat we met onze voorstellingen het bewustzijn van mensen stimuleren, maar ikzelf heb niet de dwingende behoefte om een boodschap uit te dragen. Voor mij gaat het erom de mensen: de stakers, de daklozen, de illegalen te laten weten: jullie staan er niet alleen voor. Verlies de hoop niet. Mijn boodschap aan het overige publiek is: dit is wat we willen zeggen, doe ermee wat je wilt.’

‘Kunst om de kunst slaat nergens op’

Wanneer in de lente van 2001, de extreemrechtse Jean-Marie Le Pen in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen de koploper blijkt te zijn, schrikt links Frankrijk op. Jolie Mome is niet echt verrast. ‘Rechts én links hebben dat helemaal aan zichzelf te wijten gehad’, meent Monier. Jarenlang heeft met name de Parti Socialiste (grofweg het equivalent van de PvdA – red.) haar achterban laten stikken en een ordinaire afbraakpolitiek gevoerd. Veel kiezers zijn daar woedend over geworden. Le Pen uitte zijn woede het luidruchtigst, dus kreeg hij de stemmen. Niet omdat de Fransen ineens racistisch waren geworden, maar puur uit frustratie en teleurstelling. Helemaal verkeerd gericht, natuurlijk’

Al twintig jaar legt men ons uit:
klassenstrijd, dat is passé.
En dat ten behoeve van de economie, arm en rijk moeten samenwerken alle twee.
Rechts en de linkse kapitalisten, baanden zo de weg voor de fascisten.

Je woede is legitiem
Links en rechts hebben van alles beloofd
Nu voel je je verraden, je hebt ze geloofd,

De zwakste schakel, tot ziens
In het café droom je van je te wreken
En drink je om de onverschilligheid te doorbreken

Moet een artiest geëngageerd zijn? ‘Kunst om de kunst slaat natuurlijk nergens op’, reageert Balu. ‘Je moet er wel iets meer mee willen dan amuseren.’ ‘Ik denk dat de meeste artiesten op de een of andere manier geëngageerd zijn’, denkt Michel Rogier hardop. ‘Niet iedereen hoeft per sé politieke actie te voeren. Een goed kindertheater is bijvoorbeeld heel waardevol. Oprechtheid is belangrijk.’ Monier: ‘Ik word wel een beetje moe van Les enfoirés het los-zand collectief van beroemde zangers die zo af en toe eens bij elkaar komen voor een geëngageerd liedje, waar ze nóg beroemder door worden. Het heeft iets ontzettend onechts. Zo van: kijk ons eens het beste met de wereld voor hebben, maar verder verbinden we er geen consequenties aan.’

Alles zelf doen – alles samen doen

De leden van Jolie Mome, doen alles samen, alles zelf. Van het schrijven van de liedjes en de toneelstukken tot de make up en het maken van de decors en de kaartverkoop aan toe. Roger: ‘Samen beslissen we over de producties. Spelen we een bestaand stuk, of schrijven we samen iets? Ook discussiëren we over welke initiatieven we wel en niet steunen. En iedereen is gelijk, en iedereen verdient evenveel.’ Een korte stilte. ‘Niet zo gek veel.’

Jolie Mome leeft van de kaartverkoop en de verkoop van CD’s, posters en T-shirts. Het zogenaamde statut intermittent, een status die artiesten een werkloosheidsuitkering voor buiten het speelseizoen garandeert, houdt de groep bij elkaar. ‘Voor zolang dat nog duurt’, gromt Roger, ‘want de regeling wordt met afschaffing bedreigd. Dat is de pest voor een gezelschap als het onze: probeer maar eens ander werk te vinden buiten het seizoen. Een groep spat uiteen en bijzondere producties, de onze en die van anderen, zullen verdwijnen. Vroeg of laat blijft dan alleen het commerciële theater overeind.’

‘Nee, we krijgen geen subsidie’, lacht Roger een tikje bitter. ‘Nou ja, de locatie zou je als een verkapte subsidie kunnen zien. We zitten hier gratis.’ Toen Jolie Mome van haar oude stek uit Parijs verdreven werden – op die plaats moet het Olympisch dorp gaan verrijzen – bood de communistische burgemeester van Saint-Dénis hen het gezellig rommelige kraakpandachtig theater aan. ‘Saint- Dénis is een heel moeilijke gemeente met veel werkloosheid en veel migranten. De burgemeester zat ook nogal in zijn maag met de plaatselijke Parti Socialiste die allang niet links meer is, dus ik vermoed dat hij een rood theater wel kan gebruiken. We zitten hier nog te kort om echt geworteld te zijn in de wijk, maar de contacten met de buurt zijn goed.

Eén keer, toen we hier pas zaten, hebben we problemen gehad met een groep tienerjongens voor de deur. Wij allemaal naar buiten, de meisjes ook. Jongens, wat is jullie probleem? In no time was het opgelost en geen centje pijn meer.’

Slotscène van Spartacus. Op de grond ligt weer het kleine meisje van het begin, intussen hét symbool van lijden in onschuld. Om haar heen liggen cadeaus. Een Barbiepop. De ‘geëngageerde’ beroemdheden zijn er ook. Applaus. Yessss, thank you..! In de achtergrond zwelt een ander lied op: Je reviendrai et je serai des millions: ik kom terug en zal met miljoenen zijn...Spartacus!

Grubby Guys

2007-09-29T11:08:00.000-07:00

(Voor de voorstelling "De vieze gasten" bestond al een mooie bio. Omdat de Lachende Zon de voorstelling zonder woorden ook graag in het buitenland wilde spelen, vertaalde ik de tekst van de bio naar het Engels)

Slurping, stammering, laughing, crying, weeping, burping, whispering, farting, humming, barking, lisping, gulping, smacking, sniffing scratching, snickering, snoring, lurking.

A mouse dartles through the hall. Slurp catches it and eats it. And nothing digests a good meal like a nice little burp. Cool wants to make himself nice and comfy for the show, but realises he can’t get by on attitude alone. Even tough guys like to fall asleep to the sweet sound of a musical box.

And what about Slurp? Does he allow Cool to have his nap, or will he wake him up to a bit of jazz? Cool is a dog lover, but how can he teach Slurp not to gobble from the dog bowl?

And there you have ‘em, The Ladies. Lovely hairdo, if they say so themselves. Now powder your noses and sing along. The Ladies are always on the lookout for a good singing voice. Which of course is what you do, if you don’t have one yourself.

Slurp, Cool and The Ladies are represented by beautifully made bodyless dolls that produce sounds rather than actual words. A musical and interactive performance that can be played in theatres, open air showings, festivals...anywhere!

Geen snoezeltheater, het mag best Luid!

2007-09-29T10:55:00.000-07:00

Deze tekst kondigt de voorstelling "Luid" aan, speciaal voor mensen met ernstige verstandelijke beperkingen - zeg maar vanaf babyniveau. Hij werd afgedrukt op een folder die uitgeklapt ook als poster opgehangen kon worden.)

“ In het land van licht en donker , rijdt de rode tovertrein. Die alleen bij jou kan komen als alle seinen veilig zijn…”
Uit: Nanny Kuiper- Zo kan het ook

Bezoek Mindor per trein
De Lachende Zon Tours biedt u aan: een geheel verzorgde reis naar het exotische Mindor! In een comfortabele boemeltrein reist u gegarandeerd eerste klas door het wonderschone landschap van Niemandsland. Onderweg onthalen de reisleiders u op oorspronkelijke muziek en zang. Dit alles geheel volgens eeuwenoude Mindoriaansgebruik: Luid.

Maak onderweg kennis met uw Mindoriaanse reisgenoten. Ze zijn altijd bereid u iets van hun taal te leren. Zowel in het hoog- als het laagseizoen biedt De Lachende Zon Tours u de keuze uit drie vertrekmomenten op een dag. Aarzel niet en boek nu de reis van uw leven!

Geen snoezeltheater, het mag best Luid!
Theater voor mensen met een verstandelijke beperking hoeft niet per se lief en zacht te zijn. Het mag best luid. In hun voorstelling maakt theater De Lachende Zon bewust gebruik van prikkelende geluiden en stevige muziekritmes.
De acteurs bouwen contact op met hun publiek door het rustig observeren van hun uitingsvormen en het zich eigen maken van ieders specifieke gebaren en geluiden.

In Luid is een trein onderweg naar het land Mindor. De stoomaandrijving tsjoeketsjoekt ritmisch. De passagiers zijn Mindorianen (bewoners) Ook de reisleiders zijn Mindoriaans, zij commmuniceren met de reizigers in hun eigen taal. Zij leren hun woorden en gebaren en boeien hen met muziek. Er zijn een paar buitenlanders in de trein (de begeleiders). Zij begrijpen de taal en de gebruiken onder de Mindorianen niet zo goed. Maar er wordt wel van hen verwacht dat ze een ‘praatje’ aanknopen met hun mederezigers. In het Mindoriaans ‘s Lands wijs ‘s lands eer. Met Luid wil De Lachende Zon nadrukkelijk er dan voorheen ouders en begeleiders te betrekken bij de voorstelling. Zij hebben een duidelijke taak in het geheel.

De beide acteurs, Elco van Alphen en Margo Lötters, kunnen putten uit een rijke ervaring met ernstig verstandelijk gehandicapten. Van huis uit zijn zij respectievelijk activiteitenbegeleider en muziektherapeut voor mensen met een verstandelijke handicap. Sinds 1994 maken zij voorstellingen speciaal voor deze groep.

De voorstelling is afgestemd op een aantal van vijftien bewoners. Hier wijken we liever niet vanaf. Een paar maal tijdens de voorstelling zoeken de acteurs een op een contact met de mensen. Met vijftien man heeft iedereen precies voldoende tijd om de ervaring te verwerken, tot de volgende ontmoeting met de ‘reisleider’.

Zij maken Luid
Willy Verkuil regie
Margot Lötters spel
Elco van Alphen spel en produktieleiding
Manon van Hees zakelijk leider
Lory Caldarella décor
Christine de Vos folderteksten
Kenneth van Beveren grafische vormgeving

De lachende Zon bedankt:
Nederlandse stichting voor het gehadicapte kind
VSB Fonds
Provincie Noord-Brabant zorg
Provincie Noord-Brabant Actieplan cultuurbereik
Cello locatie de Binckhorst

De kosten
1 voorstelling €410,--
2 voorstellingen € 510,--
3 voorstellingen € 615,--

Prijzen zijn exclusief BTW 6% en reiskosten, 33ct per kilometer.
Meestal spelen we drie voorstellingen op een dag.

Sponsor Stichting de Zon
U kunt ook losse toegangs kaartjes kopen, dezen zijn echter niet voor uzelf, maar voor mensen met een verstandelijke beperking. Deze kaartjes kosten €17,50. Als we 45 kaartjes verkocht hebben dan kunnen we een mede door u gesponserde speeldag organiseren. Op www.delachendezon.nl kunt u dan zien waar en wanneer de voorstelling word gespeeld.

Stichting De Zon: Postbank 8075475

Voor meer informatie en boekingen
Theater De Lachende Zon
Keizershof 505
5403 BE Uden
tel. 0413-253984 e-mail: delachendezon@home.nl

Circusartiest worden? Dat kan jij ook!

2007-09-29T10:35:00.000-07:00

(Theater De Lachende Zon is een fantastische gedreven club mensen die gespecialiseerd is in theater voor mensen met een verstandelijke beperking, en voor kinderen. Zo af en toe krabbel ik met veel plezier een 'biootje' voor de website of voor gedrukt materiaal, zoals deze, voor een circusworkshop voor kinderen.)

Dames en heren jongens en meisjes! Komt dat zien. Komt dat zien! Het circus is in de stad. De tijgers, paarden, olifanten, clowns en jongleurs zijn in optocht door de stad getrokken. Nu is de voorstelling. De tent zit tot de nok toe vol. De trommels roffelen. Het zoeklicht schijnt op het zaagsel in de piste en glijdt dan omhoog naar het dak van de tent. Daar helemaal bovenin, klaar om – zonder vangnet – aan de trapeze naar de ander kant van de tent te zwaaien… sta jij!

Droom je daar ook wel eens van? Om als een echte circusartiest het hooggeëerd publiek te vermaken? En wat zou je dan willen zijn? Een clown, die op een fietsje met één wiel lekker gekke stunten uithaalt? Of een koorddanser die wiebelend over een touw toch veilig aan de overkant komt? Of misschien hou je meer van dieren en wil je leeuwen temmen. Als je die grote katten toch beetje eng vindt, kun je misschien het aller- allerkleinste circusdier – de vlo –wel kunstjes laten doen. Maar die kunsten moet je dan wel eerst zelf leren…

En dat kan! De directeur van Theater de Lachende Zon leert je echte circuskunsten. Zoals lopen op grote tonnen, bordjes draaien op een stokje, jongleren met diabolo’s en ringen, dansen over het koord en fietsen op één wiel. En natuurlijk hoe je als een echte artiest aan het einde een sierlijke buiging maakt voor het publiek.

Hoor je het applaus al? En het getrappel van de paarden met de veren op hun kop – eh, pardon…hoofd? Ruik je het zaagsel en de geur van de schmink? En ben je misschien zelfs al een beetje zenuwachtig voor het optreden? Kom dan meedoen met de circusschool.

Als je zes jaar of ouder bent, én je ouders meeneemt, mag je komen. Eén keer of vaker. Wie vijf lessen volgt, krijgt een officieel Theater de Lachende Zon circusdiploma.

Circusschool de Lachende Zon is er op 26 januari, 23 februari, 30 maart, 27 april, 25 mei en 29 juni in De Groene Engel. De lessen zijn van van 12.30 tot 14.00 uur. Van 14.00 tot 15.00 is er een speciaal uurtje voor kinderen met een verstandelijke beperking.

Parijse toestanden door Nederlandse ogen

2007-09-29T09:52:00.000-07:00

Nachtenlang waren de Franse voorsteden het decor van geweld en vernieling. Minister Nicolas Sarkozy van Binnenlandse Zaken sprak over de jongeren als tuig waar met de Kärcher-spuit overheen moest. 73% van de Fransen geeft hem gelijk. Maar wat denken in Parijs wonende Nederlanders?

Wilfred de Bruijn, 31 jaar, Kunsthistoricus
“Ik begrijp maar niet hoe een verschrikkelijk ongeluk als dat van die twee jongens die in een transformator zijn geëlektrocuteerd, ertoe heeft kunnen leiden dat in heel korte tijd zoveel mensen zò kwaad zijn geworden dat ze de straat zijn opgegaan. Niet om te demonstreren met spandoeken, maar om de boel te slopen. Ik weet hoe moeilijk het leven voor hen is, maar ik vat het echt niet.
Premier De Villepin heeft volgens mij verstandig gereageerd. Orde op zaken stellen, maar ook wat de afgelopen jaren aan sociale voorzieningen is afgebroken voor een deel terugdraaien.
Met harde hand optreden is een ding, maar alleen daarmee redt je het niet. Investeren in opleiding, behoorlijke huisvesting en het tegengaan van racisme zijn onmisbaar om de mensen hun gevoel voor eigenwaarde te laten terugvinden.”

Miriam Bruin, 32 jaar, Juridisch secretaresse
“Dat er rellen zijn uitgebroken verbaast me niets. De politiek heeft de zaken in de wijken ontzettend uit de hand laten lopen. Door te korten op subsidies van welzijnswerk, de arbeidsbureaus te sluiten en door de functie van wijkagent op te heffen. Iedereen wist hoe moeilijk de situatie is en dat het vroeg of laat tot en ontploffing moést komen.
Ik heb me afgevraagd waarom het juist nu is gebeurd, terwijl het vijf jaar geleden even slecht was. Ik denk dat het beleid van Sarkozy meespeelt: sinds zijn aantreden is er veel politie op straat, en wel stevig uitgeruste bijna militaire politietroepen, hard optreden en geen aandacht voor discriminatie en islamofobie.
De Villepin belooft investeringen in de buitenwijken, maar blijft steken in algemeenheden. Hij weet dat hij iets moet doen na alle kritiek op de repressie, maar vooralsnog heb ik geen concrete plannen van hem gehoord.”

Marieke Wiegel, 35 jaar, Organisator exposities
“Ik woon in het twintigste arrondissement van Parijs, een levendige volkswijk. Een paar straten verderop zijn wat men noemt ‘de gevoelige buurten’. Er was de laatste nachten veel politie op de been, maar er is niets gebeurd. Mijn werk is in het haute bourgeois zevende arrondissement, en hier worden mensen bijna bang als ik zeg waar ik woon. Ik verbaas me regelmatig over hoe weinig de principes van de Revolutie in praktijk worden gebracht. Frankrijk is echt een klassenmaatschappij. Hele bevolkingsgroepen worden structureel uitgesloten en dan vindt men het nu raar dat die frustratie in een klap tot uiting komt.
Nu is de noodtoestand uitgeroepen met behulp van een wet die indertijd is gebruikt tegen de vaders van de jongeren, om protesten tegen het neerslaan van de onafhankelijkheidsbeweging in Algerije te smoren. Dit is een extra klap in het gezicht van de tweede generatie.”

Gepubliceerd in November 2005

“It is not culture, but the absence of a cultural identity that causes radicalisation”

2007-09-29T01:51:00.000-07:00

The after shocks of the murder of Dutch filmmaker Theo van Gogh are still felt, even beyond the borders of ‘le plat pays’. The arrest of the eledged murderer Mohammed B. was followed by a police raid in the Hague resultimg in the arrest of several members of the fundamentalist “Hofstadgroup”. Islamic schools and mosques were set to fire. The tolerant multicultural Netherlands seem to have lost their innocence. The bankruptcy of multicultural society was proven without a shadow of a doubt, according to several opinion leaders in The Netherlands and beyond. French islamologist and author of a.o. Islam face a la laïcité Olivier Roy disagrees.

“It is not culture, but the absence of a cultural identity that causes radicalisation,” he said recently in a debate at the Institut Néerlandais in Paris. Roy opposes thus to the Dutch sociologist Paul Scheffer, whose essay The Multicultural drama, published in 2000 declared the failure of the multicultural society and pleaded for a critical examination of Islam, that he holds responsible for the problematic integration if migrants in the Netherlands.

“Radicalisation is not a matter of the immigrant who clings to the norms and values of the culture he brought with him form his country of origins”, says Roy. “Society has no problem with the old lady who wears a veil and who has never learned to speak the language of her new country. Nor with her husband, former ‘guest-worker’ or ‘travailleur invité’. The group that creates problems consists of a few second-generation immigrants. Young, well educated people, who speak Dutch – or French for that matter – who work, go out, smoke and drive a car.” According to Roy the second- and third-generation immigrants are in an identity crisis. “It is not their culture, but the absence of a cultural identity that leads some of them in the arms of fundamentalist Islam. The salafist movement is teh one to gain from this situation.

“But you have to acknowledge that Islam has got problems adapting from a majority religion in the originating countries, to a minority position in an individualist and secular society”, Scheffer argues. "Muslims feel victimised. They claim religious freedom and acceptance of their identity for themselves, but deny others those very same rights . They do not respect other religions - or atheism, for that matter.”

Today’s problems derive from immigration, says Scheffer. “In Amsterdam 40 percent of the unemployed are first generation immigrants. In New York, 90 percent of the immigrants work. I remember an anecdote the deputy mayor of Amsterdam Ahmed Aboutaleb told me. When in the late sixties and early seventies companies came to Morocco and Algeria, the recruiters would ask the applicant a question in French. If he replied in French he was sent home. Overqualified. Today we’re facing the consequences. Normally the completion of integration takes about three generations. Today, 95 percent of immigrants marries a person from the country of origins. This is a huge set-back in the integration of the children that come from this marriage. The Netherlands have not benefited from the immigration from Mahgreb-counties – instead we’re facing nothing but problems.”

In the audience, journalist with Le Monde Diplomatique Marie Claire Cecilia stands up. “That’s such nonsense. What do you mean, the Netherlands did not benefit? The immigrants came to your country to do the work that the Dutch did not want to do. There was a huge shortage of labourers, which the immigrants filled under deplorable conditions. They were never supposed to stay, so nobody bothered to help them integrate, or at least to offer them language courses. When in the eighties the economy collapsed, they were the first to be made redundant. Today Dutch politicians make it seem as if the Muslims refuse to integrate and place all the responsibility on their side.”

Dutch society has avoided the subject of integration for too long. Partly due to lack of interest, partly out of misplaced political correctness. Cecilia: “When in the mid-eighties France was discussing the issue of the headscarf, the Netherlands were the first to say that France was xenophobe, that France paved the way for the Front National. But at least there was a debate in Fance. The Netherlands were also confronted with problems of unemployment, discrimination and racism. But politics kept silent. Now that the pressure is off the kettle, opinions are voiced with an enormous fervour and ‘tolerance’ has become a ‘gros mot’.

The Dutch system of ‘pillarisation’ (dated back to the fifties till the seventies and in which catholic, protestant and socialist communities were all self sufficient and completely separated form each other) does raise a few eyebrows in France. “Communautarisme” is very badly viewed in France”, says Olivier Roy. “In France the ‘assimilation model’ is preferred. Everybody equal, everybody part of ‘La Republique’. Group forming is considered a threat to the unity of the republic. Laïcité is an important element here. Originally inherited form the French Revolution, when the political power of the Roman Catholic church was taken away, and confirmed in 1905 by a law that separated church and state.” In short: religion is considered a private matter that has no place in the public space. For a while it was even forbidden for the clergy to wear their robes in public. Today civil servants as well as school youth are not allowed to wear religious symbols.

According to Roy the French model in its current state is no longer the people’s movement it was before. “Laïcité is forced upon people by law. That is typically French – if we see a problem, we make a law to solve it, whereas the Dutch prefer to attain a certain a consensus. The French government does not practice laïcité. It is not neutral towards religious movements. The ‘good’, that is the liberal are favoured. This is based on the false assumption that liberalism is a condition for integration. It’s more the other way around: a successful integration can lead to religious liberalisation. The French government also makes a difference between religions. If the bishop of Paris calls abortion a sin and a crime, or when he condemns homosexuality, we can all live with that. When Muslims say the same, thing get a lot more complicated. Another example is the French Council of Muslim Cults (CFCM), a government initiative to force the creation of one representative body for the Islam. An artificially created ‘unity’ between totally different Islamic movements. Why not work with different existing organisations like the Turkish Milli Görush, that actually represents the Turkish community?”

Roy comes to the conclusion that both the Dutch and the French model are in crisis. This is not solely due to immigration, though immigration has functioned as a mirror. European unity is an important factor as well. Member states have given up a large part of their sovereignty. The meaning of national identities is changing rapidly, leading to an existentialist fear – especially in the founding states. They in particular need to adjust their models to the current reality.”

Published in April 2005

Ashton Centre provides jobs and hope for the future in North Belfast

2007-09-29T01:42:00.000-07:00

Thirteen years after the Good Friday agreement, which almost ended sectarian violence, Northern Ireland no longer makes the front page. While up the hill in Stormont Castle, peace talks are coming to an end, making power sharing in the North a realistic option, the people of North Belfast are left with the legacy of ‘The Troubles’. Unemployment, poverty and poor health reign the area of New Lodge. “But”, says Paul Roberts, executive officer of the Ashton Centre, “There is also strong sense of community and hope for the future.”

The coffee table at the entrance of Ashton Centre is filled with brochures: “Do you believe in North Belfast? Are you unemployed and willing to return to work?” Employability is the Centre’s main goal. “Many people in the area have got no qualifications”, says Paul Roberts. “This is a direct result of The Troubles. The conflict has left both the republican and loyalist communities devastated. Traditionally, education was considered a way out among Catholic working class. Not in New Lodge. Catholics have been discriminated against on the labour market for so long that many of them think: ‘Why bother?’”

Today the centre works closely with the local schools in both communities to promote the importance of education.In the ‘job club’, Kirsty McAuley explains the Labour Market Intermediary Program (LMI), funded by the Department for Employment and Learning : “First we assess the needs of people that come to us. They may have to develop their reading and writing, or lack basic self-esteem. We also provide computer classes and courses in accounting or payroll administration.” From April 2005 to March 2006 out of 649 people, 142 found a job through LMI, a further 343 people received training that will help them to progress to employment.

Una Gavigan is liaison officer for the local companies. “Some time ago, we started a project with a security company. We discussed what positions were available, which skills were required and how we could train our people to fill those positions. We agreed that if we provided the training, the company would guarantee a job for whoever completed the course.” In collaboration with a Belfast retail company Ashton provided sales training and guaranteed job interviews for participants completing the course. In the year April 2005 – March 2006, 37 people attended pre-employment courses with Woolworth, Halifax and the Merchant Hotel with 15 people being offered jobs and 23 company visits arranged with potential employers.

Jack Forgie focuses on the long-term unemployed who have got some history of employment. “It is extremely difficult to find work when you’ve got a gap of several years in your CV. No employer will take the risk of taking you on. Thanks to our partnership with local enterprises and European funding, we can provide an unemployed person with a salary for a period of nine months, during which they can develop their employment skills where it matters: in the workplace. Hopefully the employer will keep the person on, but in each case our participant will have improved his skills, which will help him on his way to a permanent job.” Forgie’s project has started only recently, but he is optimistic about future results.
The Ashton Centre itself is one of the major employers in New Lodge. It has got 72 people on payroll. The majority of them, Roberts included, are New Lodge locals. Ashton houses several small businesses as well as a day care centre, for 90 children between the ages of 6 months and 12 years. “Our childcare facilities enable parents to go to work, or come to class and know that their child is well looked after”, says Roberts.

Even though both communities use the Centre, integration is still one bridge too far. “People don’t trust each other”, says Roberts. “When we give courses we go into the respective areas, so both groups won’t have to meet. We have got a few cross-community projects, but I think it is too early to expect much more. An 800-year-old conflict is not solved overnight. For now we are happy that people can live in peace and that we can contribute to a better living standard for both communities.”

The Aston Centre has proved to be a great success. Slowly but certainly unemployment rates are dropping. “But most importantly”, says Roberts, “people are more optimistic about their future and willing to invest in their area”. To meet the overwhelming demand, a second centre is due to open next year.

Published May 2007
Photo: (c) Ashton Centre

Les Docklands de Cork : une rénovation menée à bon port

2007-09-27T14:03:00.000-07:00

Au sud-ouest de l’Irlande, assise à l’embouchure de la rivière Lee, Cork, la seconde ville du pays, a reçu en 2005 le titre de « capitale régionale européenne ». Portail desservant la région méridionale du pays, Cork s’est lancée dans un programme ambitieux de rénovation de la zone portuaire. Reportage au sein des Docklands, projet étudié dans le cadre du réseau SURCH.

Il fait très froid à Cork. La ville est couverte de neige, un événement rare dans un pays au climat plutôt modéré. La zone portuaire est du même gris que le ciel. Le vent a champ libre entre les bâtiments bas. C’est ici qu’Henry Ford(1) a ouvert son usine de tracteur en 1918. Une décision plus charitable qu’intéressée, vu que le marché se situait sur le continent européen. « Tout Cork » gagnait sa vie chez Ford. La récession économique des années 80 marqua la fin de cette époque.
A l’est du centre-ville, le domaine portuaire, les « Docklands », occupe 166 hectares, de part et d’autre de la rivière. Le potentiel du site fut reconnu en 1990, avec pour résultat la création de « la Stratégie du Développement des Docklands » en 2001. Ce document présente une vision d’une zone résidentielle et professionnelle de haut de gamme, ainsi que le développement d’un espace culturel et de loisirs. Pour mener à bien cette réalisation, la ville de Cork a noué des partenariats dans les secteurs public et privé.

Une rénovation qui fait la part belle à l’intégration sociale
Le directeur des Services des Docklands, Pat Ledwidge, et Evelyn Mitchell, planificatrice en charge, reçoivent au Siège des Docklands, au milieu de la zone portuaire. Par la fenêtre, on découvre de grandes grues émerger derrière les bâtiments. « Dans 20 ans, plus de 20.000 emplois auront vu le jour ici. Et les Docklands compteront, à la même période, jusqu’à 33.000 résidents », sourit Ledwidge. Le domaine accueillera aussi une université, des parcs et un système de transport public qui connectera le quartier au centre-ville.

« L’intégration sociale » est un élément important de la rénovation. « Le potentiel d’emploi sera optimisé », dit Ledwidge. « Nous attendons des ouvertures de postes dans le domaine des services financiers et de l’industrie pharmaceutique. Mais aussi dans la restauration et les loisirs. » Au moins 20 % des appartements seront des logements sociaux ou des habitations accessibles aux personnes aux revenus modestes. Et le directeur des services précise que, d’après différentes études, « les propriétaires s’investissent plus dans la communauté et les activités sociales que les locataires ».

Les responsables du projet ne disposent pour le moment que d’une petite partie des Docklands et l’acquisition du reste devrait être finalisée dans les prochaines années. Les subventions de l’État permettront d’attirer certaines entreprises. Dans le même temps, il faudra convaincre d’autres compagnies, comme les pétrolières Topaz et Esso, de quitter le site.
Avec quelques centaines de maisons, réparties actuellement sur le domaine, la zone n’est pas encore une communauté. Pourtant, Ledwidge et Mitchell recueillent déjà des opinions sur le projet. Depuis peu, les représentants des services publics et de nombreux artistes s’expriment aussi sur la Stratégie du Développement des Docklands et les premiers avis sont plutôt favorables.

SURCH, une source d’inspiration
Grâce au réseau SURCH, Cork a pu bénéficier des expériences des autres villes membres. Evelyn Mitchell se dit « très impressionnée par le rôle que jouent l’art et la culture dans l’intégration sociale à Athènes, par exemple, où l’agencement des édifices sociaux et culturels a été particulièrement bien pensé. » Elle confie avoir beaucoup apprécié la façon dont la ville de La Valette sur l’île de Malte a fait un lien entre le passé et le présent. « Malheureusement, l’architecture du site ne nous permet pas de donner un nouveau souffle aux bâtiments existants, comme à La Valette », précise-t-elle, « Mais il y a d’autres façons de puiser aux sources de notre héritage. Juste avant Noël, nous avons organisé une exposition d’anciennes photos célébrant la vie des dockers d’autrefois. C’était notre manière de les saluer avant de tourner la page. »

Dans un pub à deux pas du Siège, Gillian et Peter se réchauffent en compagnie d’une pinte de Guinness. Pour Peter, chauffeur de bus, qui est né et a toujours vécu à Cork, « il est grand temps qu’on fasse quelque chose pour le domaine. Le site est un peu en désolation, mais sa proximité de la rivière est très sympa ! » Gillian, quant à elle, est assistante sociale. Originaire de Galway, elle habite le centre-ville de Cork depuis 5 ans. Elle se réjouit de l’aspect social de la rénovation. « D’habitude, de grands projets comme celui-ci n’ont que la construction d’appartements hors de prix pour résultat. Je suis contente d’entendre que nous aurons aussi une place ici. »
Le développement des Docklands n’en est qu’à ses balbutiements et pourtant l’avis général est plutôt favorable à ce projet de grande envergure. D’ici 20 ans, le port de Cork sera complètement transformé et la prochaine exposition montrera des changements beaucoup plus importants que celle de décembre 2006.

(1)Les parents d’Henry Ford sont originaires de Cork.
Publié Avril 2007

Le masque est tombé, ou comment les Pays-Bas tolérants traitent les réfugiés

2007-09-27T13:49:00.000-07:00

Un incendie dans un centre de rétention à Schiphol aéroport novembre 2005 a choqué les Pays-Bas. C’est ainsi qu’on traite les immigrés dans le pays renommé libertaire et humain. Incarcérés dans des «centres de départ» ou des «bateaux-prison», sans les soins nécessaires et bien loin des quartiers du centre-ville, le destin des demandeurs d’asile déboutés de leurs droits - désormais étrangers non-désirés - échappe complètement du champ de vision du peuple néerlandais. Il est cependant grand temps d’y faire une visite - pour qu’on ne puisse pas dire : « Wir haben es nicht gewuβt » ("nous ne le savions pas").

Le centre de départ de Ter Apel, tout au nord des Pays-Bas, proche de la frontière allemande, se trouve littéralement au bout du monde. Un long chemin traversant des champs en jachère mène respectivement au centre d’arrivée, centre de départ et le centre de rétention. La voie la plus courte entre point A et point B est la ligne droite. A la fin du chemin, une barrière et une loge. Passeport s’il vous plaît.

La veille, j’ai parlé à Biharbîn, une jolie adolescente de 16 ans et son frère Mehdi, 15 ans. En 5 ans ils ont vu plusieurs centres d’asile, dont celui à Ter Apel. Il y a deux ans, le service d’immigration, l’IND (Service néerlandais de l'immigration) a refusé leur demande d’asile, mais ça ne fait que quelques mois que la famille a été mise au courant. Trop tard pour faire appel. Une grande partie de leur dossier a disparu. Ils ont beaucoup de courage de me raconter leur histoire. La ministre Rita Verdonk a menacé de publier les dossiers de ceux qui osent rechercher la presse, afin d‘exercer son « droit de réponse »

Dans la rue, mais plus dans les statistiques
Retourner n’est pas une option pour la famille. L’Ambassade de Syrie n’a pas voulu fournir les papiers nécessaires. La mère des enfants a contacté son frère en Syrie pour qu’il les aide. « Mais mon oncle n’ose pas », dit Biharbîn, « il ne veut pas mettre en danger ma tante et mes cousins. Il peut avoir des graves problèmes à cause de nous ». L’expulsion est impossible, comme pour beaucoup d’autres réfugiés. Le mois de janvier, ils sont mis à la rue: les ados, leurs parents et leur petite sœur Jînê de 7 ans. Toujours aux Pays-Bas mais plus dans les statistiques et c’est ça qui compte : cinq personnes en moins sur le grand total de 26.000 ‘déboutés’. Pour le moment ils habitent une petite chambre auprès d’une fondation caritative.

L’ancien dépôt de l’OTAN respire la gloire passée : bâtiments écaillés, des mauvaises herbes partout. Le haut grillage, des gardiens et l’obligation de se présenter deux fois par jour rappellent encore au passé militaire. Dans une petite cuisine de la baraque qu’elle habite avec son mari et leurs quatre enfants, Achlam, une Palestinienne du Liban, prépare des galettes salées. Sa petite fille de neuf ans pique mon cahier. « Je m’appelle Amani et je suis contente que tu sois là. Mais pour quoi tu n’as pas amené ma copine Jînê ? », écrit-elle sans faute. Après 5 ans, la famille a enfin obtenu son statut de réfugié.

Famille en menottes
« Nous étions en fin de nos droits d’asile », raconte Achlam, « et l’IND nous a renvoyés au Maroc. Comment ça, renvoyé ? Je ne suis pas marocaine. » Les autorités marocaines renvoyaient la famille tout de suite aux Pays-Bas. « Nous avons obtenu notre permis de séjour, parce qu’on ne savait pas quoi faire avec nous. » Le permis est issu pour 5 ans, mais peut être révoqué à chaque moment.

D’habitude on reste 9 semaines dans le centre avant être envoyé en prison - les familles – enfants inclus - dans le « bateau-prison » de Rotterdam et les célibataires en prison Ter Apel. L’IND assure que ce ne sont que des personnes qui ne collaborent pas à leur retour où ceux avec des antécédents criminels qui sont incarcérés. « Ah bon ? » réagit Biharbîn violemment « Ils ont envoyé toute une famille en prison à Rotterdam. Dans une camionnette à barreaux. Tout le monde en menottes, même le petit garçon de deux ans. Explique-moi quels sont ses antécédents criminels à lui! »

« Tu sais, Ibrahim est en taule », dit Amani sans sourciller, comme si c’était la chose la plus normale au monde. Pourtant, Ibrahim, un Kurde syrien âgé de 30 ans, était le grand ami des enfants. C’était lui qui organisait la manifestation à laquelle tous les habitants du campement participaient. « On a beaucoup bossé » dit Mehdi, « on a fait des banderoles et tout » Biharbîn interrompt : « On avait un permis de la mairie. Nous avions placé les petits à la tête du cortège, pour que les habitants voient qu’il y a aussi des enfants dans le centre. Mais avant la ville, la police en cheval nous a arrêté. Mais on avait le droit de manifester. Ils n’oseraient pas faire pareil avec des néerlandais, j’en suis sûre ! » La petite Jînê dit : « Le cheval avait peur, il se cabrait. » « Pff », réagit Mehdi, « Pas possible ! Les chevaux de police sont super bien entraînés. » « Shht ! » dit Biharbîn. Rien de cette histoire n’est paru dans les journaux. La police a bien étouffé l’affaire en bloquant toutes les rues autour de Ter Apel.

Aller-simple en taule
Je rends visite à Ibrahim. Pas de droit d’amener des magazines ou de la nourriture, ni même des cigarettes. « Nous les coupons en petits bouts pour voir s’il y a de la contrebande dedans » déclare le gardien. Les morceaux seront mis de côté pour Ibrahim pour quand il sort de la prison. On n’est pas bien méchant.

Le détecteur de métaux se déclenche trois fois. Je dois laisser mes chaussures, ma ceinture et la monnaie que je portais pour au moins pouvoir offrir Ibrahim un café de l’automatique. Deux portes en métal qui s’ouvrent une à la fois séparent l’entrée de la salle de visite.
Ibrahim n’est pas du tout le costaud qu’on m’a décrit. Il a un regard terne. Ses mains tremblent sans cesse. Trois mois enfermé l’ont brisé. « Je n’ai même pas volé un seul bonbon dans ma vie. Pourtant, je suis ici. » Ibrahim ne sait pas ce qui va lui arriver ou quand. L’IND n’a pas pu obtenir son laisser-passer, mais a eu la gentillesse de transmettre le dossier d’Ibrahim à l’ambassade de Syrie et a même donné la permission au personnel de l’ambassade de l’interroger. Ibrahim est sûr que retourner en Syrie signifie un aller-simple en taule. «Demander l’asile est considéré comme trahison dans mon pays. »

Faire une demande d’asile - ou même se trouver sur sol néerlandais sans les papier nécessaires - n’est pas un crime selon la loi néerlandaise. Pourtant, les déboutés sont traités de la même façon que les criminels dans l’établissement. Promenade d’une heure par jour, enfermé à partir de 17 heures, le dimanche à 15 heures. « Les criminels ont même plus de droits que nous. », dit Ibrahim, « Eux, au moins savent quand ils sortiront d’ici. »

Ibrahim raconte l’histoire de son voisin. « Il était malade et hurlait et tapait sur la porte, complètement paniqué. Personne n’est venu le voir, le gardien a du penser qu’il faisait exprès, pour l’embêter. Le lendemain on l’a trouvé mort. Il était diabètique. » Mais est-ce qu’il n’y a pas de médecin ? « Si, mais il ne prescrit que du paracétamol. Dépressif ? Paracétamol ! Diabète ? Paracétamol ! Tu t’es coupé un jambe ? Paracétamol !» Ibrahim rit sans joie.

« Tu aurais du épouser une Afghane »
Ibrahim est devenu amer. «Si on me donnait un permis demain, je ne resterais pas. J’en ai marre de ce pays. Tu n’imagines pas la haine qui s’est accumulée ne moi. Je voulais reconstruire ma vie ici, mais là je n’en peux plus. » Hier, la jeune Biharbîn a dit la même chose. « Les gens ne veulent pas de moi. »

Le lendemain Ibrahim m’appelle: pour s’excuser de ses mots forts. J’ai du mal à lui faire comprendre que ce n’est pas à lui de s’excuser.

Je suis de retour chez Achlam qui me talonne avec des anecdotes : de Timur, un Afghane marié à une Russe, refusé dans les deux pays. « Et que dit l’IND ? T’aurais du épouser une Afghane ! » Amina, une belle palestinienne de 18 ans entre dans la baraque avec une assiette de dolmades. « Ma mère avait été convoquée pour un entretien de départ. En même temps, ma petite sœur et moi avions été arrêtées. On nous a jetées dans une camionnette de police et amenées ici. La police n’a pas pu trouver mon petit frère de 14 ans, il a disparu. A part nous, personne ne le cherche. Pour la police et l’IND, il n’est pas un enfant disparu, mais « parti pour une destination inconnue. »

Entre temps, après plus de 5 mois d’emprisonnement, Ibrahim est simplement mis à la rue. Il est toujours aux Pays-Bas, aidé par la communauté kurde. Son avocate a fait appel en déclarant que l’IND a mis la vie de Ibrahim en danger en exposant son cas aux autorités syriennes. La famille de Biharbîn a changé de foyer plusieurs fois. Elle aussi attend des nouvelles de son avocat, mais n’ose plus espérer.

Publié Mai 2006
Image: Le centre de rétention Ter Apel

Aimez-vous Kafka ? - ou bienvenus au service d’immigration néerlandais

2007-09-27T13:31:00.000-07:00

Les Pays-Bas, pays de longue date réputé hospitalier et humain, paraît s’être métamorphosé en république bananière. Le pays est parmi ceux qui mènent la politique d’asile la plus restrictive. Des organisations pour les réfugiés, Amnesty International et Human Rights Watch décrivent la politique menée comme contraire aux traités internationaux. Dans son livre : « Er is thans geen grond… » (« à présent il n’y a pas de motif… » - une phrase souvent utilisée dans les lettres de refus adressées par le service d’immigration aux demandeurs d’asile) Maître Frans-Willem Verbaas, avocat spécialisé en affaires d’asile, décrit la situation déplorable qui règne au service de l’immigration, l’IND.

26.000 personnes qui attendent depuis des années une réponse à leur demande d’asile. C’est ce que la ministre Rita Verdonk a trouvé lors de son entrée en fonction en 2003. La ministre, déterminée de clore tous les dossiers avant Noël 2006, lança « l’opération retour » qui renforça la capacité de rétention et augmenta les expulsions. Côté entrée, elle installa une porte en fer, équipée par le service d’immigration (IND). Le but : admettre aussi peu de personnes possible.

Une demande d’asile tourne déjà mal à la première interrogation. Cela est dû aux différences culturelles, aux problèmes de communication et à des facteurs psychiques, selon une étude de l’université de Nijmegen. L’IND impute ses obstacles entièrement au caractère douteux du demandeur d’asile et rejette la demande. Cela ne doit pas surprendre. L'aspiration à une politique stricte mène à une culture axée sur la nécessité de trouver des arguments pour rejeter les demandes d’asile. Les fonctionnaires de l’IND ont l’air de douter de toute histoire par définition. Jusqu'à l’absurde on rabat les oreilles des demandeurs d’asile des numéros de vols et de la couleur de l’uniforme de l’hôtesse de l’air. De petites lacunes dans la chronologie du récit sont reprochées aux demandeurs. Malgré le rapport d’un expert qui dit que de telles erreurs sont normales, surtout quand il s’agit des événements de grande importance, rien n’est trop fort pour refuser une demande d’asile. A un Irakien de 94 ans qui a pris quelques jours pour se reprendre après son arrivée aux Pays-Bas il a été reproché de ne pas s’être présenté tout de suite. Un demandeur d’asile mineur et seul de 4 ans s’est vu reprocher de ne pas porter de pièce d’identité, ce qui rendait son histoire « d'une crédibilité douteuse ».

Rapports douteux
Cette méthode d’appréciation kafkaïenne ne touche pas uniquement aux interrogatoires mais aussi à l’appréciation de la situation dans les pays d’origine. La tendance est à qualifier un pays comme étant ‘en sécurité’ beaucoup plus tôt qu’on ne le faisait avant. Le gouvernement n’a pas la patience d’attendre l’avènement d’une certaine stabilité politique dans un pays avant d’y renvoyer des gens. Cette appréciation est uniquement basée sur les rapports du ministère de affaires étrangères, qui sont établis en concertation avec… l’IND ! Guère étonnant que les rapports sont dès lors bien plus optimistes que ceux d’Amnesty International et du Haut Commissariat des nations-Unies aux Réfugiés (HCR), qui ne jouent plus aucun rôle dans la détermination de la politique d’asile néerlandaise.

Les personnes issue des petits clans de Somalie, qui n’ont pas les moyens militaires de se protéger, sont considérées par Amnesty et l’HCR comme des réfugiés aux termes de la Convention de Genève. Ils sont en danger dans toute la Somalie. Selon le ministère des affaires étrangères par contre, ils peuvent s’installer sans risque dans le nord-est du pays. Pareil pour les Tchétchènes, qui sont supposés s’installer n’importe où dans la Fédération de Russie en dehors de la Tchétchénie, ce qui selon Amnesty et l’HCR est absolument injustifiable.

Une autre inquiétude est le nombre de refus prononcés dans le cadre de la procédure dite de 48 heures, ou « procédure AC ». Cette procédure existe depuis 1994, quand des touristes d’Europe de l’Est utilisaient la procédure de demande d’asile politique pour passer des vacances pas chères aux Pays-Bas. Le but de cette procédure était de prononcer rapidement des décisions de refus dans ces cas-là, et dans d’autres dossiers manifestement voués à l'échec. La pratique nous apprend cependant que la procédure AC sert aussi à refuser des demandes sérieuses et complexes. Un Libyen a vu son dossier refusé bien qu’il soit évident qu’il ait été torturé et bien que la Libye a une réputation méritée de cruauté. Dans un autre cas, l’avocat a fermement déconseillé la procédure AC, car la demanderesse était probablement traumatisée à cause d’un viol et après avoir assisté à l’exécution de sa mère. L’interrogatoire a quand même eu lieu. Le fonctionnaire n’a même pas voulu l’interrompre quand la femme indiquait avoir le tournis. La décision de refus lui a été remise en mains propres à l’issue de l’interrogatoire quand le tournis s’est développé en crise épileptique, la femme étant ensuite emmenée à l’hôpital en ambulance.

« Sobre mais juste »
On pourrait croire que si la politique de l’IND est plus stricte, les tribunaux seraient devenus plus critiques. C’est plutôt l’inverse qui est vrai. Depuis une nouvelle loi de 2001, le Conseil d'Etat est compétent en matière de recours contentieux. L’institution est connue comme étant extrêmement rigide et se montre indifférente vis-à-vis des dommages collatéraux de la politique de l’IND. Un recours d’une Iranienne qui avait gardé le silence sur son viol commis par les services secrets, par peur d’être repoussée par son mari, a ainsi été rejeté. Elle aurait dû le mentionner avant. Tant pis aussi pour la petite fille qui a omis de mentionner qu’à son retour en Somalie elle subirait l’excision de son clitoris.

Les résultats de cette politique qualifiée par le ministre“sévères mais juste” sont là. Le nombre de demandes baisse depuis des années. Certains tamils ont disparu après leur retour à Sri Lanka. Cinq Kurdes expulsés ont été torturés par la police Turc. Deux sont morts dans des circonstances louches. Une Somalienne est tombé enceinte de son violeur à son retour.

Où est la justice dans tout ça ?

Publié en avril 2006
Image: Ministre Rita Verdonk

Een brave bijbelclub

2007-09-27T12:43:00.000-07:00

Sekten zijn gevaarlijk. En zeker de Family, voorheen de Children of God. De antisektegroep "Countercog" doet er alles aan om onschuldigen te behoeden voor de succesvolle jaren-zeventig-Jesus-kids. Kidnapping, hersenspoeling en duiveluitdrijving schijnen er aan de orde van de dag te zijn. Of niet? Tijd om uit logeren te gaan.

Als leiding van de Family, voorheen de Children of God, vraag of ik eens een kijkje mag komen nemen, is dat geen probleem. 'Prima', schrijft Rachel, sheperdess van een kolonie in het Engelse Leicestershire. 'We verheugen ons op je komst.' 'Maar ik blijf niet, hoor', waarschuw ik voor de zekerheid. Rachel lacht. 'Zie maar.'

In het holst van de nacht halen zij en haar man Gideon me af van het kleine station in Rugby. 'God bless you, fijn dat je er bent.' Verbaasd onderga ik hun omhelzing.
De volgende morgen word ik wakker in een zonnige kamer die uitkijkt over het erf van de manor. Het landhuis staat aan het eind van een slaperig dorpje. In de verte beginnen de heuvels. 'Good morning dear, God bless you', begroet een oudere vrouw mij als ik de keuken betreed. Ze heeft lang sluik haar en draagt een jurk met kraaltjes. Voor ik iets terug kan zeggen heeft ze me in een stevige omhelzing genomen. Als ze loslaat, vertelt ze dat ze Sarah heet.

De eetkamer stroomt vol met zo'n dertig volwassenen en kinderen. 'Good morning, God bless you, I love you', klinkt het overal. Op de lange tafels staan kommen met havermoutpap te dampen. 'Thank the Lord for another day and for this wonderful food', roept Pauly, een jolige veertiger. 'Halleluja!' roept de rest in koor. 'And for our wonderful cook', voegt Pauly eraan toe als hij de quasi-verontwaardigde blik van zijn vrouw Joy vangt. 'Amen', kraait Pauly's tweejarige tweeling eenstemmig.

De voorloper van de Family, de Children of God, werd in 1978 opgericht in Arizona door dominee David Brandt Berg. De kerkeraad had hem zojuist zijn gemeente afgenomen. Volgens Family-overlevering omdat hij geen raciale scheiding in zijn kerk duldde, maar Bergs latere ideeën doen anders vermoeden. Berg veranderde zijn voornaam in Mozes en besloot met een handvol volgelingen op eigen houtje zijn versie van Gods woord te verkondigen.
De doorbraak kwam toen Bergs moeder haar zoon vroeg naar Californië te komen. Daar werden de stranden bevolkt door hippies die totaal van God los waren. Een preek leek op zijn plaats. En zo geschiedde, met succes. Berg en de zijnen, ook wel de Royal Family genoemd, vestigden zich op Tenerife. Door middel van Mo-letters, Bergs eigen geboden aan zijn volgelingen, hield hij contact met de andere kolonies.

'Een te gekke tijd was dat', zegt Rachel. Als psychologiestudente maakte ze in 1974 tijdens een stage in een Londens ziekenhuis kennis met verpleger Gideon. 'Terug in de collegebanken verloor ik hem uit het oog. Toen ik hoorde dat hij bij de Children of God was gegaan ben ik hem gaan opzoeken. Ik wilde die rare club wel eens zien. En toen ben ik meteen gebleven.'
Rachel gaf haar studie eraan en trouwde met Gideon. 'Mijn ouders vonden het niet eens zo erg. De Heer was altijd al heel belangrijk geweest in ons gezin.' Het jonge echtpaar verhuisde naar Amsterdam. De sekte groeide. 'Het huis aan het Singel werd veel te klein. In de Kerkstraat kraakten we er een pandje bij. Het was zo klein dat we bij toerbeurt moesten slapen. De ene groep ging overdag getuigen op de Dam of het Leidseplein, de andere was 's avonds in onze discotheek. Wie er echt niet meer in paste, sliep in het Vondelpark.
Discotheek de Poorboy Club op de hoek van de Prins Hendrikkade en de Nieuwebrugsteeg was de uitvalbasis van de Family. Hier werd gedanst, gezongen en van God verteld. 'Stralen moesten we, zei de leiding', vertelt Rachel. 'Als ze de liefde in onze ogen zouden zien, zouden ze ons willen leren kennen en ook de liefde van Jezus willen ervaren. En het werkte. Elke dag kwamen er nieuwe mensen bij. Okee, er werden wel wát verleidingskunsten toegepast. Een aantrekkelijk meisje dat van God spreekt maakt nu eenmaal meer indruk dan een onaantrekkelijk meisje.'

Mooi en verleidelijk zijn om zielen te winnen zou later bewuste strategie worden. Sekteleider Berg, door leden liefkozend Dad en door hun kinderen Grandpa genoemd, begon in zijn kolonie op Tenerife te experimenteren met seks als middel van getuigen. Toen zijn vrouw Maria op een avond in een club danste met een 'eenzame treurige man', moedigde Berg haar aan verder te gaan. De man, Arthur, werd lid.
Seks is een eerste levensbehoefte en een gift van God, meende Berg. De mensheid dient daar ten volle van te genieten. Jaloezie was uit den boze en monogamie geen regel. Liefde was niet exclusief en Gods liefde al helemaal niet. Flirty fishing of ff-ing, zoals de methode ging heten, werd in de praktijk vooral bedreven door vrouwen. Regelmatig werden ze in de kraag gevat en - hoewel de verleende diensten gratis waren - aangeklaagd wegens prostitutie.
Een ander bijverschijnsel van ff-ing is de elfjarige Shanthi, de oudste dochter van Joy. In tegenstelling tot haar zes hoogblonde broers en zussen heeft zij een onvervalst Indisch uiterlijk. Donkere huid, iets gebogen neus en prachtige lange zwarte haren. Joy ontmoette Shanthi's vader toen zij en Pauly in India woonden. Bijster bijzonder vindt ze de omstandigheden waaronder haar dochter verwekt werd niet. 'Op een avond ontmoette ik een man in een bar, een beetje eenzame, melancholische figuur. Ik praatte met hem en vertelde hem van Gods liefde. We hebben ook samen gebeden en hij is die avond gered. Toch voelde ik dat hij meer nodig had. Van het een kwam het ander en van het ander uiteindelijk Shanthi.' En dan plotseling fel: 'Ik vertik het om me te gaan verontschuldigen. Dad kan nou wel op het hele ff-ing zijn gekomen, maar ik vond het geweldig. Seks is niet vies of van de duivel, dat maken de katholieken er maar van. Shanthi is een Jesus-baby. Ze is geboren uit pure, onzelfzuchtige liefde. Ze is een zegen van God.'
Shanthi is een van de laatste kinderen die uit ff-ing werd geboren. Gods zegen bleek zich niet uit te strekken tot immuniteit voor het aidsvirus. In 1987 verbood de leiding seks met niet-leden op straffe van uitsluiting.

'Hoe zou jouw perfecte dag eruitzien?' vraagt de zestienjarige Catherine als we een wandeling door de heuvels maken. Zonder op antwoord te wachten vervolgt ze: 'Ik zou wakker willen worden naast de man van mijn dromen, uitgebreid in bed ontbijten en er dan de hele dag niet meer uit komen.' Ze trekt betekenisvol haar wenkbrauwen op. 'Heb je een vriendje dan?' wil ik weten. 'Mja, zo'n beetje. Ik mag hem alleen niet zoenen. Nou ja, niet écht. Hij is 21, volwassen dus, en ik ben nog maar een tiener. Dat mag niet samen van Grandpa. Ik mag nog helemaal niks.' Volgens de nieuwe regels mag Catherine pas op haar achttiende seksueel actief worden. En dan alleen met mannen van hooguit zeven jaar ouder.
Dat is wel eens anders geweest. In de beginjaren heerste, zoals in veel groeperingen van de love and peace-periode, de opvatting dat kinderen net als volwassenen wezens waren met seksuele behoeften. Daar moest je niet krampachtig over doen, die moest je stimuleren. Het beste voorbeeld van een dergelijke vrije opvoeding was Davidito, het zoontje van Bergs vrouw Maria en resultaat van ff-ing. Over de eerste jaren van het jongetje, dat werd aanbeden alsof hij de Messias zelf was, publiceerde de Family The Story of Davidito. Alle aspecten van de opvoeding van de peuter, nu 22 jaar oud, komen aan bod. 'Davidito vindt het geweldig om Dave en Sally te zien vrijen. Hij hijgt en stuitert mee en valt na afloop uitgeput neer alsof hij het zelf heeft meegemaakt.' Ook gefrunnik van volwassenen aan zijn eigen lijf vond hij volgens het boek geweldig.
Toen de aanklachten wegens kindermisbruik zich opstapelden, kregen de leden de opdracht alle bestaande exemplaren van het boek te vernietigen. De seksuele vrijheid werd stevig aan banden gelegd. Gemeenschap met minderjarigen, niet-leden of leden uit een andere kolonie werd verboden op straffe van uitsluiting. Buitenechtelijke relaties binnen de kolonie mogen nog wel, mits alle partijen akkoord gaan. De Family werd net zo preuts als het gemiddelde gereformeerde gezin. Een ongevaarlijke bijbelclub.
Maar nog lang nadien voerden politie-eenheden invallen uit op kolonies over de hele wereld. Kinderen werden meegenomen en getest, volwassenen gearresteerd. Nooit is het tot een veroordeling gekomen. 'Vormfouten en omkoperij', liet de antisektegroep Countercog in antwoord op iedere vrijspraak weten.

'Thankyou Lord, we love you Jesus.' De huiskamer na het ontbijt. Devotions, oftewel bijbelles. In een kring zitten verschillende leden. Hoofd gebogen, handen gevouwen. 'Waar moeten we vandaag voor bidden?' vraagt Gideon. Het wordt de gezondheid van de kinderen, van wie er, ondanks het lekkere weer, nog veel hoesten.
Eigenlijk is het een beetje tamme boel op de manor. 's Morgens eerst devotions, vervolgens hebben de kinderen les van Sarah, dan lunch, de afwas ('Geloof me, het is hier meer borden spoelen dan hersenspoelen') en de boodschappen.
De meeste leden hebben geen baan, de sekte leeft vrijwel uitsluitend van giften. Ex-leden en vrienden die lidmaatschap één brug te ver vinden spekken de bankrekening. Daarnaast hebben de bewoners van de manor prima contacten met de plaatselijke middenstand en met de groothandels in Birmingham. Brood van een dag oud, een partij blikgroenten waarvan het etiket is losgeweekt... God zorgt voor alles en de Family is overal blij mee.

Zaterdagochtend. Geen devotions vandaag. Met een man of acht gaat de groep de stad in om te getuigen. 'We're gonna save a few souls, today', zegt Thaddeus, een gedistingeerde zilvergrijze vijftiger. Gewapend met stapels literatuur proppen ze zich in het gammele volkswagenbusje. Het kan niet anders of Gods zegen rust op het ding want na een kort gebed rijdt het zonder morren de snelweg naar Birmingham op.
Zielen moeten er gered worden. Het in de bijbel voorspelde einde der tijden is nabij. Wie zich dan niet achter Jezus heeft geschaard is verloren. Op een plein in het centrum van de stad parkeert Thaddeus de bus. Het is prachtig weer. Op de terrasjes aan het plein is het druk. Catherine pakt haar gitaar en loopt spelend langs de tafeltjes. Ze zingt erbij. 'You have to be a baby to go to heaven.'
'Hij zegt niet dat je móet geloven', vertelt Sarah aan een jonge man. 'Hij zegt niet dat je hem móet volgen. Hij steekt alleen zijn hand uit. Het is aan jou of je die hand pakt.'
'Jesus loves you', voegt de zesjarige Isabel eraan toe. Ze legt een klein handje op zijn mouw en houdt haar hoofd een beetje scheef. De man kijkt met een hoe-kom-ik-hier-uitblik om zich heen. Maar Sarah heeft grover geschut achter de hand. Uit haar tas komt een folder. 'Know the future!' staat erop. 'En terwijl de antichrist en zijn volgelingen Gods kinderen vervolgen zal God plagen, pestepidemieën en zelfs vreemde monsters loslaten die de slechte mensen van de Duivel zullen aanvallen. Gods profeten zullen grootse wonderen verrichten om het Evangelie en de kinderen van God te redden. De slechtsten van al worden in een meer van vuur gegooid als straf voor hun duivelse rebellie. Heel misschien, als zij berouw tonen, mogen ze eruit en verder leven in de nieuwe wereld.'
'Wil je met mij bidden?' vraagt Sarah. De man zucht en geeft zich over. In godsnaam dan maar, lijkt hij te denken. En dat is precies de bedoeling.
Eén uur, lunchtijd. 'Nu gaan we de bedrijfsleider van McDonald's redden', roept Pauly. Het is geen grapje. Een liedje, een foldertje en een praatje. Dat is alles. Nog geen kwartier later zitten ze met z'n allen achter gratis junkfood. 'They're nice kids', verklaart de bedrijfsleider. 'Zolang ze maar niet elke week komen.' 'Halleluja, praise the Lord', grijnst Pauly en zet zijn tanden in een cheeseburger.

'Die muziek en dat "Jezus houdt van je" deden het voor mij', zegt Hannah, nu ex-lid. Vierentwintig jaar geleden trad ze toe tot de sekte. 'De doorbraak kwam toen ik met een paar vrienden op Pinkpop was. Toen ik er stond tussen al die mensen met hun drank en drugs dacht ik: "Heer, is dit mijn generatie? Is dit mijn toekomst?" Toen zag ik in het publiek een jongen met een gitaar en ik wist meteen dat hij bij de Children of God hoorde. Ik weet niet waarom, dat zág ik gewoon. Ik ben op hem af gelopen en op de parkeerplaats heb ik Jezus in mijn hart gevraagd. Het was of ik thuiskwam.' Een paar dagen later was Hannah lid.
Bij haar man Joshua ging de bekering nog sneller. 'Ik ontmoette de familie in 1970 op het strand in Californië. Ik gaf mijn hart aan Jezus en ben meteen gebleven. Het was net als in Mattheüs: "De vissers verlieten hun netten en volgden Hem." Pas na een paar dagen kwam ik ertoe om mijn moeder te bellen.'
'Dat vind ik wel erg', onderbreekt Hannah. 'Zo creëer je wantrouwen. De Family had een heleboel verdriet en onbegrip kunnen voorkomen als ze de nieuwelingen hadden gestimuleerd afscheid te nemen van hun familie en hun keus uit te leggen.'
Na omzwervingen over de hele wereld kwam Joshua terecht in de Amsterdamse kolonie. Hij ontmoette er Hannah en ze trouwden. Het succes van de Family was in Nederland al een beetje op zijn retour. Gods woord sloeg niet meer zo aan als in de jaren zeventig. Bovendien nam het aantal leerplichtige kinderen in de Family toe. De Nederlandse leerplichtwet verbiedt ouders om hun kinderen zelf te onderwijzen. Seculiere scholen ziet de Family niet zo zitten. Veel leden trokken daarom naar Afrika en Azië, waar zij een willig oor vonden voor hun boodschap.
Ook Hannah en Joshua wilden weg. Naar Indonesië. Maar het werven van fondsen voor de reis wilde niet lukken. 'Op een gegeven moment hebben we toen maar werk gezocht en zijn we uit de Family gestapt. Ja, zonder problemen', voegt Hannah eraan toe. 'De anderen vonden het jammer dat we weggingen, maar ze hebben ons echt geen strobreed in de weg gelegd.'
Hannah en Joshua zijn nu lid van de Volle Evangelische Gemeenschap in hun woonplaats. 'Vooral vanwege de muziek.' Ze kijken met plezier teug op hun tijd bij de Family. 'Vroeger probeerden we anderen wel eens uit te leggen hoe het zat, maar ze wilden er niet over praten', zegt Hannah. 'Er is wel eens iemand van zo'n antisekteclub bij mijn ouders aan de deur geweest. Mijn vader heeft hem toen gezegd: "Mijn dochter is volwassen en maakt haar eigen keuzen. Die respecteer ik." Ik was ontzettend trots op hem.' Joshua: 'Voor mijn moeder is de Family 'die groep die haar zoon kidnapte'. Dat krijg je nooit uit haar hoofd gepraat.'

Mijn laatste avond op de manor. 'Kun je niet blijven?' vraagt Pauly. 'Dan kan je onze biografie schrijven.' 'Alsjeblieft niet!' schrikt Gideon. 'Dan komt haar familie klagen dat we haar ontvoerd hebben. Zorg jij maar dat je morgen op tijd op de boot bent', dreigt hij met zijn vinger.

Zonder problemen haal ik de volgende dag de trein naar Harwich. Thaddeus brengt me naar het station. Voor ik mag instappen pakt hij mijn handen en bidt dat ik maar veilig thuis mag komen. Nog een warme hug en ik mag gaan. Op de boot kijk ik in het kleine boekje met bijbelinterpretaties dat ik van Rachel kreeg. 'God bless you', staat op het schutvel. 'We pray we will see you again. If not here, in heaven.' © 1998 Christine de Vos / De Groene Amsterdammer

Robin Cook

2007-09-27T12:33:00.000-07:00

Hij schokte de wereld door in Jeruzalem een Palestijns parlementslid de hand te schudden. Een hevig vertoornde Netanyahu stuurde de Britse minister van Buitenlandse Zaken daarom zonder viergangendiner naar bed. Wie is Robin Cook, de brokkenmaker met wie Benjamin Netanyahu niet de tafel wilde delen?

Eigenlijk had de kleine roodharige Schot dolgraag het Labour-voorzitterschap van Neil Kinnock willen overnemen. Zijn gebrek aan classic good looks zouden hem die droom hebben ontnomen. Zelfs de interventie van Barbara Follet, de image builder van Labour ('baard iets korter, Robin, en doe een zachtere kleur overhemd aan en kam je haar naar voren'), mocht niet baten. Een plausibeler verklaring voor het feit dat Tony Blair, ook geen Chippendale, de voorkeur verdiende is echter dat Cook een norse, bijna arrogante loner is met meer kennissen dan vrienden. Cook zelf zit daar niet zo mee. 'Ik zou niemand van mijn collega's in verlegenheid willen brengen door te suggereren dat ik goed bevriend met hen was.'

Hij zal er met zijn pleidooi voor hervorming van het kiesstelsel ook weinig vrienden bij hebben gekregen. Cook wilde het rigide Engelse districtenstelsel omzetten in een stelsel van evenredige vertegenwoordiging. 'Stel nou dat het nieuwe parlement was gekozen door middel van evenredige vertegenwoordiging', schrijft hij in The Independent van 11 april 1992, net na het aantreden van het tweede kabinet-Major. Een waar Walhalla voor de kleine man zou volgens Cook zijn verrezen. 'Het eerste-over-de-finishsysteem heeft vier kabinetten lang verbetering op het gebied van onderwijs en gezondheidszorg in de weg gestaan. Een coalitieregering van Labour met de liberaal-democraten had die zaken allang gerealiseerd', stelt hij - daarbij voor het gemak vergetend dat Labour ten tijde van de installatie van Major(II zo'n duik had gemaakt dat een overweldigende meerderheid er zelfs met hulp van de liberaal-democraten niet in had gezeten.
De vraag is of Cook nog steeds zo'n warm voorstander is van hervorming nu Labour het in zijn eentje kan rooien. Koud was de 'tuinkabouter', zoals de rechtse pers hem origineel heeft gedoopt, toegetreden tot het eerste Labour-kabinet sinds jaren, of hij gaf de buitenlandse politiek een slinger die haar honderdtachtig graden deed draaien. Tot grote afschuw van de eurosceptics kondigde hij aan af te willen van de Britse 'not so splendid isolation'. Groot-Brittannië moest weer deel gaan uitmaken van Europa. In een leidinggevende rol natuurlijk, om zo de as Parijs-Bonn de wind uit de zeilen te nemen. Cook rekent af met de conservatieve opvatting dat Groot-Brittannië Europa niet nodig heeft vanwege de bevoorrechte band met de Verenigde Staten. 'Ik geloof dat Groot-Brittanni‰ een nog waardevoller bondgenoot van de Verenigde Staten kan zijn als we een leidersrol vervullen in Europa.'
Dit betekent niet dat Cook alle Europese idee‰n zonder meer omarmt. Regelmatig benadrukt hij dat hij een Europese munt niet zaligmakend vindt. De Europese landen zetten te veel opzij om maar te slagen voor het euro-examen. Gaten in begrotingen worden gedicht met geld dat bedoeld was voor de gezondheidszorg of de sociale zekerheid.
De Britten zullen in geen geval vooraan staan als de euro's uitgedeeld worden. Cook pleit voor een people's Europe waarin zorg voor werk, milieu en de bestrijding van criminaliteit centraal staan. 'We moeten voorkomen dat we dezelfde fouten maken als in Maastricht, toen het verdrag bijna door de mensen werd afgewezen omdat ze dachten dat zij er weinig mee opschoten. We kunnen het draagvlak voor de Europese Unie pas herstellen als we van de politieke agenda afstappen en de agenda van de burgers volgen. We moeten de werkloosheid boven aan de agenda zetten. Nog steeds wordt er meer gedaan voor de rechtspositie van mensen die al werk hebben dan voor mensen die zonder werk zitten.' Cook was ook de motor achter de Britse ondertekening van het Europees sociaal handvest, volgens de Tories een eersteklaskaartje werkloosheid. De man klinkt als een Postbus 51-spotje, maar lijkt te menen wat hij zegt. Een Europa voor de mensen strekt zich in zijn optiek ook uit tot de landen van het voormalige Oostblok. Tsjechi‰ en Hongarije mogen wat Cook betreft meespelen.
Cook staat bekend als een vlijmscherp debater. Zijn sarcasme is bijtend als zoutzuur. Cooks glorious moment kwam toen het parlement afgelopen februari een rapport behandelde over de wapenverkopen aan Irak v¢¢r het uitbreken van de Golfoorlog in 1991. Cook kreeg pas een uur voor aanvang het rapport in handen. Ruim op tijd om er net d¡e stukken uit te halen die nodig waren om de Tories een verpletterende slag toe te brengen. Cook hekelde de sterke positie van Groot-Brittanni‰ in de wereld, nummer vier op de wapenranglijst, met de hartstocht van een hardcore-pacifist. Hij merkte op dat onder de conservatieven een wedstrijdje gaande was met Frankrijk, ook succesvol wapenexporteur, om elkaar af te troeven in overeenkomsten met dictatoriale regimes en herinnerde fijntjes aan toenmalig onderminister van defensie Alan Clark, die een bedrijf adviseerde de ware aard van zijn export naar Irak stil te houden. Als zijn ouders hun zin hadden gekregen, was Robin Cook dominee geworden in de Presbyterian Church. Maar op negentienjarige leeftijd viel de jonge Robin van zijn geloof. Hij ging Engelse literatuur studeren aan de Edinburgh University. Halverwege zijn afstudeerscriptie over de victoriaanse roman ontmoette hij de twee jaar oudere hematoloog Margaret Whitmore. Hij liet Bront‰ en Austen voor wat ze waren en trouwde met haar. Ondertussen was zijn ster als politicus rijzende. Op tegenstander Malcolm Rifkind oefende hij zijn debatteerkunst in de gemeenteraad van Edinburgh. Ook schnabbelde hij wat bij voor de Glasgow Herald. Nog steeds laat hij in zijn wekelijkse column aan gokkers op de renbaan weten - en naar het schijnt niet onverdienstelijk - op welk paard ze moeten wedden.
In 1974 werd Cook gekozen in het Lagerhuis. Vervolgens was hij jarenlang schaduwminister van Buitenlandse Zaken. Hij maakte kennis met secretaresse Gaynor Regan. De twee kregen een verhouding. Tijdens het bezoek van de koningin aan India, waar Cook ook bij aanwezig was, liet hij het koninklijk gezelschap in de steek en vloog hij op staatskosten terug naar Engeland om enige uurtjes in de armen van de secretaresse te verpozen. De koningin en haar gevolg waren not amused, maar de gelederen en monden werden gesloten. Affaires mogen, maar niet in het openbaar.
Toch lekten Cooks amoureuze escapades uit. Een politicus die in het holst van de nacht de parkeermeter van een voor zijn deur geparkeerde vreemde auto bijvult, wekt al gauw de aandacht van een in het struikgewas verblijvende tabloid-fotograaf. Toen het verhaal in augustus vorig jaar de voorpagina's haalde, stonden de Cooks net op punt in het vliegtuig naar Montana te stappen voor een paardrijvakantie. In de vip-lounge op Heathrow annuleerde Cook zowel de vlucht als zijn huwelijk. Tony Blair en ook de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Madeleine Albright staan vierkant achter het handelen van Cook in Jeruzalem. De Britse pers is een stuk minder gecharmeerd. 'Meneer Cook heeft de indruk achtergelaten dat de Britse politiek wat betreft het Midden-Oosten in Brussel gemaakt wordt en niet in Londen', schrijft de Times in het hoofdcommentaar. 'Tony Blair zal als hij volgende maand Israel bezoekt, al zijn charmes in de strijd moeten gooien om de gevolgen van Cooks misstap ongedaan te maken.'

Schrijver zonder boeken

2007-09-27T12:11:00.000-07:00

Sterven als held of anoniem doorleven in ballingschap, dat is de keus waarvoor de personages in zijn roman staan. Zelf werd Nasim Khaksar (Iran, 1944) ook voor dat blok gezet. Hij vluchtte en probeert hier de draad weer op te pakken. Maar dat is moeilijk: 'Ik zal nooit een Nederlandse schrijver worden. En een Iraanse schrijver ben ik ook niet meer.'

Hij houdt kantoor in de schaduw van de Utrechtse Domtoren. Nasim Khaksar is een kleine man. Zijn dikke haar vertoont wat grijs. De ogen achter de vierkante brillenglazen zijn toegeknepen als in een glimlach. De aartsvijand van de ayatollahs praat zacht in gebroken Engels en schenkt thee. 'Wil je er kandij bij? Komt uit Iran.' De boekenkast tegen de wand is gevuld met Perzische literatuur. Maar ook met Het olifantenfeest van Paul Biegel, en Annie M. G. Schmidts Heksen enzo. In Iran was Khaksar een geliefd kinderboekenschrijver. Op tafel woordenboeken Nederlands-Engels, Engels-Farsi en Farsi-Nederlands. Tijdens het gesprek bladert hij er regelmatig in: 'Ik wil dat je precies begrijpt wat ik wil zeggen.'
Vanaf het begin van zijn literaire loopbaan is Khaksar vrijwel onophoudelijk lastiggevallen door de Iraanse autoriteiten. Twee jaar na zijn debuut, in 1967, kwam hij al in aanraking met het regime van de sjah. Met een groep vrienden had hij het tijdschrift Kunst en Literatuur in Zuid-Iran opgericht. Toen de makers tijdens de Zesdaagse Oorlog openlijk de kant kozen van de Arabieren, werd de hele redactie ingerekend. Khaksar werd veroordeeld tot twee jaar gevangenis. Als veel intellectuelen had Khaksar banden met de fadaiin, een naar Cubaans-communistisch voorbeeld gevormde guerrillabeweging. Hij doorstond de martelingen in de gevangenis zonder een naam te noemen.
Na zijn vrijlating verscheen illegaal het boek Kom kinderen, laten we samen een boek lezen. Ook onder volwassen lezers werd hij steeds populairder. Uiteraard met uitzondering van de sjah. Opnieuw werd hij gearresteerd. Ditmaal hielden de autoriteiten hem zes jaar van de straat.
Khaksar: 'In de gevangenis begon ik gedichten te schrijven. Het probleem was alleen dat de bewakers mijn cel regelmatig doorzochten. Gelukkig deden ze dat z¢ regelmatig dat ik precies wist wanneer ik ze weer kon verwachten. Dan was er natuurlijk niets meer te vinden. Een paar medegevangenen leerden mijn gedichten uit het hoofd. Na mijn vrijlating schreef ik de gedichten uit hun geheugen opnieuw op.'

De islamitische revolutie bracht hem de vrijheid. 'Ik kwam buiten en zag al die mensen op straat juichen voor de nieuwe leider. Ikzelf was... laten we het gematigd positief noemen. Ik zag al gauw dat Khomeiny ook geen idee had van wat zijn volk nodig had. Het leek onmogelijk, maar hij was nog erger dan de sjah.'
Khaksars activiteiten werden hem bijna fataal. In 1983 vluchtte hij naar Nederland. Sindsdien leeft hij in Utrecht.

In 1991 verscheen, in het Nederlands vertaald, Khaksars De kruidenier van Kharzavil, een bundel korte verhalen. Drie jaar later verscheen Reis naar Tadzjikistan, een reisverhaal. In november vorig jaar werd in de Rotterdamse Schouwburg zijn eerste toneelstuk op de planken gebracht. En onlangs kwam zijn roman Weerhanen en zweepslagen op de markt.

De held in dit boek is Zahed, een jonge tapijtknoper die naar Nederland is gevlucht. Herhaalde patronen zijn zijn zekerheden, net als voor zijn vriend Yasin: 'Twee gele knopen, om en om! Dat heb ik! Nu moet je acht gele knopen leggen om en om! Dat heb ik! Nu vier gele, om en om! Dat heb ik. Nu een bruine in het midden. Vijf plaatsen openlaten en dan een groene!' Op een dag verdwijnt Zahed. Zijn vrienden en ook zijn Nederlandse vriendin Helena hebben geen idee waarheen en waarom. Als Yasin het motief ziet in het tapijt dat Zahed repareerde, weet hij: daarom! 'Yasin schrikt van het tapijt omdat het zo'n ongebruikelijk motief heeft', zegt Khaksar. 'Geen enkele figuur wordt herhaald. Dat brengt hem in de war. Als een beschadigd motief niet elders in het tapijt herhaald wordt, kun je niet zien hoe je het moet repareren. Er is nergens een voorbeeld. Tapijten zijn een symbool geworden voor zijn leven. Almaar een herleven van het verleden. Yasin realiseert zich, net als Zahed deed toen hij het tapijt zag, dat er een heel nieuw patroon ontworpen moet worden om het gat te dichten. Vanaf dat moment gaan herhalingen hem irriteren.'
In gesprekken met Helena reconstrueert Yasin het verhaal van zijn vriend. Dan vertelt hij haar hoe Zaheds strijdmakker Hasan, zogenaamd vrijgelaten door de politie, onbedoeld de verzetsgroep verried: 'Hasan was uit de gevangenis gekomen en naar zijn geheime afspraken gegaan zodat de politie achter de plannen van de organisatie zou komen en hen allemaal gevangen zou nemen.' De herinnering aan Hasan schuift alle stukken op hun plaats. Yasin begrijpt wat Zahed is gaan doen.

Zahed is vertrokken naar het grensgebied van Iran en Turkije dat hij jaren eerder ternauwernood is ontvlucht. Waarom?
Khaksar: 'Jaren geleden hield Zahed zich in datzelfde gebied schuil onder een rotsblok. Een paar meter boven hem stond een premiejager. Daar zijn er veel van in dat gebied. Ze leveren vluchtelingen uit aan het regime voor geld. Tenzij je hun meer betaalt dan je voor de politie waard bent. De heldendood of het leven van de anonymus, dat zijn de opties van iemand die op het punt staat te vluchten. Zahed kiest aanvankelijk voor het laatste. Maar hij is jong en enthousiast en het verlangen een held te zijn steekt na jaren weer de kop op. Hij komt op het roekeloze idee Hasan te gaan redden.'

Is er geen derde optie? 'Bozorg Alavi, een schrijver die een paar jaar geleden naar Duitsland vluchtte, schreef eens dat meewerken tijdens een ondervraging hetzelfde is als ja knikken, je hoofd buigen. Op het moment dat je je hoofd buigt, word je doorboord door het mes dat op je keel staat. Maar dat klopt niet. Meewerken houdt niet automatisch in dat je je hoofd laat zakken. Je kunt er ook die kant en die kant mee opdraaien. Kijk, zo.' Khaksar zet een wijsvinger onder zijn kin en draait zijn hoofd van links naar rechts. 'Geen schrammetje!'
'De derde optie', vervolgt Khaksar, 'is de acceptatie. Als Yasin het verhaal van Zahed heeft afgemaakt, gaat hij terug naar de tapijtenwinkel. Verder met het werk. Dat is goed. Acceptatie is het begin van wedergeboorte. Maar voordat hij dat kan, heeft Yasin zijn eigen en Zaheds lijdensweg van begin tot eind doorlopen. In Iran zeggen we: je moet kauwen voor je kunt doorslikken. De harde brokken moeten zacht gemaakt worden. Dat kost moeite. Nu heb ik vrede met het verleden en leef ik verder hier. Dat is het enige wat ik kan doen. En het verleden proberen te begrijpen. En heel misschien me er ooit van losmaken.'

Je zei 'ik'. Ben jij Yasin?
'Ik ben allebei. Zowel Yasin als Zahed. Ik begrijp dat "groots en meeslepend"-gevoel van Zahed. Dat is de generatie. Ik was jong in de jaren zestig. De tijd dat Franse studenten de Sorbonne bezetten, de tijd van Che Guevara. In Iran heerste diezelfde atmosfeer. We waren jong en we konden alles. Het is dat glorieuze dat weer in het brein van Zahed opduikt als het vreemde patroon hem doet realiseren dat er iets doorbroken moet worden. Heel begrijpelijk maar ook heel gevaarlijk.'

Zelf ontsnapte Khaksar op het nippertje aan de heldendood. Na de islamitische revolutie ontdekte hij dat de nieuwe leiders minder streng censureerden dan de sjah. Zijn boeken konden betrekkelijk makkelijk worden gepubliceerd. Maar die soepelheid bleek van korte duur. Nadat hij in kranteartikelen vlammende kritiek op het islamitische regime had geuit, werd Khaksar voor de derde keer gearresteerd. Ditmaal hoorde hij het doodvonnis tegen zich uitspreken. Hij ging in hongerstaking uit protest tegen de schending van de mensenrechten. De media berichtten uitgebreid over zijn toestand; intellectuelen en kunstenaars verhieven hun stem, en een overweldigend deel van het volk steunde hun protest. Khomeiny zat nog niet zo stevig in het zadel dat hij de menigte durfde trotseren. De doodstraf werd ingetrokken en een maand later was Khaksar vrij.

Khaksar: 'Zonder dat ik het wist had een linkse partij mij op de kandidatenlijst voor de verkiezingen gezet. Ik wilde helemaal de politiek niet in, maar ik kon de mensen die mijn vrijlating hadden bewerkstelligd moeilijk iets weigeren. Natuurlijk ben ik nooit verkozen. Alleen islamitische partijen haalden zetels. Mijn boeken kreeg ik na mijn vrijlating nauwelijks meer gepubliceerd. Alleen mijn naam op de kaft was al voldoende ze te verbieden.'
De bezetting van het gebouw van de Schrijversbond in Teheran, waarvan Khaksar lid was, gaf de doorslag. Een paar maanden eerder was een bestuurslid van de bond al gearresteerd en geëxecuteerd. 'Met nog wat andere schrijvers ben ik gevlucht. Bewust anonimiteit verkiezend boven de heldendood. Nu ben ik Yasin.'

Is dat moeilijk?
'Als je bedoelt leven zonder roem, nee. Maar het schrijven is hier wel moeilijk. Veel moeilijker dan in mijn moederland. Ik ben hier omgeven door zo veel nieuwe dingen. Andere mensen, andere ideeën... Als ik naar buiten kijk zijn de straten anders; de architectuur lijkt in niets op die van Teheran of Isfahan. Ik heb stap voor stap moeten leren om over die dingen te schrijven. Ik was schrijver en kwam hier aan met niets. Al mijn werk was in Iran achtergebleven. Ik kon wel zeggen dat ik schrijver was, maar kon geen boeken laten zien.' Hij bladert in de Kruidenier van Kharzavil en leest voor: 'Op de plank boven mijn hoofd stond het reisverhaal van Nasser Koshrow. Ik pakte het boek, sloeg het open en las: Wij: Ik en mijn broer en een Indiase bediende die ons vergezelde, arriveerden bij een dorp, Kharzavil genaamd. Er restte ons nog maar weinig proviand. Mijn broer vertrok om iets bij de kruidenier te gaan kopen. Iemand zei: "Wat wenst u? Ik ben de kruidenier." Hij antwoordde: "Wat u heeft is welkom. Ik ben een vreemdeling op doorreis." Maar wat hij ook aan etenswaren opsomde, de ander antwoordde telkens: "Dat heb ik niet." Vanaf dat moment noemden we ieder die zo handelde de kruidenier van Kharzavil."(' Zo was het. Als iemand mij vroeg: "Heb je romans voor me te lezen?" zei ik nee. Gedichten? Nee. Verhalen dan? Nee. Ik ben de kruidenier van Kharzavil.'

Het boek gaat dicht en Khaksar zegt: 'Ik ben geen Nederlandse schrijver en zal dat ook nooit worden. Een Iraanse schrijver ben ik ook niet meer.' Hij haalt een schrift uit een la en leest weer voor: 'Op een ochtend, toen mijn boek een paar maanden af was, werd ik wakker en bedacht dat Sara (Yasins vrouw - cdv) symbool staat voor mijn moederland. Haar hand is verminkt, ze is beschadigd. Net als mijn moederland. Ze is altijd bij me als een herinnering aan wat voorbij is. Net als mijn moederland. Zij kent mijn verleden. Net als mijn moederland. Yasin en zij proberen hun problemen op te lossen, maar ze staan te ver van elkaar. Net als ik en mijn moederland... Helena, aan de andere kant, staat symbool voor de wereld. Ze is jong en aantrekkelijk. Ze draagt in zich de belofte van geweldige nieuwe tijden. Vlak voor zijn dood praat Zahed met Helena. Hij heeft haar òòk nodig. Dat is de kern van ballingschap. Niet dat je je eigen cultuur verlaat en terechtkomt in een andere. Maar dat je altijd tussen beide culturen in zit en nooit meer echt thuiskomt.'